1.
1859 yılında gerçekleşen ve dünyada, bugünün değeriyle yaklaşık 2.5 trilyon dolarlık zarara neden olan güneş fırtınası.
güneş, diğer yıldızlar gibi manyetik alanla ilgili etkinliklere ev sahipliği yapar ve bir manyetik döngüsü vardır. döngü, manyetik alanın ve güneş lekelerinin önce gittikçe artması, sonra azalıp kaybolması ile tamamlanır. döngünün çok şiddetli olduğu tarihlerde, güneş üzerinde çeşitli hareketlilikler gözlenir. bunlardan biri de güneş plazmasının şiddetle uzaya fırlatıldığı manyetik patlamalardır. bu patlamalar bazen, diğerlerine kıyasla çok daha şiddetli olabilir.
***
1859 yılında, tam da bahsettiğim türden şiddetli bir patlama gerçekleşti güneş yüzeyinde. ingiliz astronom richard christopher carrington, bir süredir güneş'i gözlemliyordu ve hareketliliği fark etmişti. 1 dakika kadar süren olağanüstü bir parlaklığın ardından, akşam saatlerinde farklı olaylar gerçekleşmeye başladı.
dünyanın manyetik alanı ile güneş'ten bu patlamalar aracılığıyla gelen yüklü parçacıklar arasında bir etkileşim olduğunda, kutup ışıkları dediğimiz doğa olayı meydana gelir. bu olay normal şartlarda, belirli enlemlerde gözlenir sadece. fakat o yıl olay dünyanın neredeyse her yerinde ve çok şiddetli ışıklar eşliğinde gözlenmeye başlandı. öyle ki insanlar gece bu ışıklar altında gazete okuyabilmiş, sabah oldu zannedip kahvaltı hazırlayanlar olmuş.
ancak bu güzel manzaraya ek olarak büyük bir sorun da varmış: tüm elektrik ve telgraf şebekeleri, patlamanın ardından arızalar vermeye başlamış: telgraf direklerinden saçılan kıvılcımlar, güç kaynağı ile bağlantısı bile olmadığı hâlde kendiliğinden çalışan telgraflar...
bunun toplam zararı başta da belirttiğim gibi yaklaşık 2.5 trilyon dolar. bunu da geçen yıllardan birinde, bir araştırma grubu hesaplamıştı.
***
güneş'te neler olup bittiğini düzenli şekilde takip etmek, dünyadaki etkileri nedeniyle çok önemli. bu nedenle özellikle güneş gözlemi yapan uzay teleskoplarının sayısı gittikçe artıyor. soho, parker solar probe bunlardan bazıları. bugün benzer bir patlamanın dünyaya vereceği ekonomik zarar çok daha büyük olacaktır. bu nedenle güneş aktivitelerini önceden bilmek ve tedbir almak son derece önemli.
güneş, diğer yıldızlar gibi manyetik alanla ilgili etkinliklere ev sahipliği yapar ve bir manyetik döngüsü vardır. döngü, manyetik alanın ve güneş lekelerinin önce gittikçe artması, sonra azalıp kaybolması ile tamamlanır. döngünün çok şiddetli olduğu tarihlerde, güneş üzerinde çeşitli hareketlilikler gözlenir. bunlardan biri de güneş plazmasının şiddetle uzaya fırlatıldığı manyetik patlamalardır. bu patlamalar bazen, diğerlerine kıyasla çok daha şiddetli olabilir.
***
1859 yılında, tam da bahsettiğim türden şiddetli bir patlama gerçekleşti güneş yüzeyinde. ingiliz astronom richard christopher carrington, bir süredir güneş'i gözlemliyordu ve hareketliliği fark etmişti. 1 dakika kadar süren olağanüstü bir parlaklığın ardından, akşam saatlerinde farklı olaylar gerçekleşmeye başladı.
dünyanın manyetik alanı ile güneş'ten bu patlamalar aracılığıyla gelen yüklü parçacıklar arasında bir etkileşim olduğunda, kutup ışıkları dediğimiz doğa olayı meydana gelir. bu olay normal şartlarda, belirli enlemlerde gözlenir sadece. fakat o yıl olay dünyanın neredeyse her yerinde ve çok şiddetli ışıklar eşliğinde gözlenmeye başlandı. öyle ki insanlar gece bu ışıklar altında gazete okuyabilmiş, sabah oldu zannedip kahvaltı hazırlayanlar olmuş.
ancak bu güzel manzaraya ek olarak büyük bir sorun da varmış: tüm elektrik ve telgraf şebekeleri, patlamanın ardından arızalar vermeye başlamış: telgraf direklerinden saçılan kıvılcımlar, güç kaynağı ile bağlantısı bile olmadığı hâlde kendiliğinden çalışan telgraflar...
bunun toplam zararı başta da belirttiğim gibi yaklaşık 2.5 trilyon dolar. bunu da geçen yıllardan birinde, bir araştırma grubu hesaplamıştı.
***
güneş'te neler olup bittiğini düzenli şekilde takip etmek, dünyadaki etkileri nedeniyle çok önemli. bu nedenle özellikle güneş gözlemi yapan uzay teleskoplarının sayısı gittikçe artıyor. soho, parker solar probe bunlardan bazıları. bugün benzer bir patlamanın dünyaya vereceği ekonomik zarar çok daha büyük olacaktır. bu nedenle güneş aktivitelerini önceden bilmek ve tedbir almak son derece önemli.
devamını gör...
2.
carrington olayı günümüzde olacak olursa:
1- günümüz elektrik teknolojisini sıfırlayacak, güç kaynaklarına zarar verecek.
2- sadece amerika'da 90 saniyede 130 milyon insanın elektriğini kesebilir.
3- apartmanlarda su basma işlemi yapılamayacağı için susuzluk gibi problemler başlayacak.
4- tren, metro gibi ulaşım araçları çalışmayacak. benzin istasyonları, yer altı depolarından benzin pompalayamayacağı için, arabalar benzinsiz kalacak. dolayısıyla süpermarketlerin stokları boşalacak. kıtlık başlayacak.
5- jeneratör imkanı benzin yettiği kadar kullanılacağı için kısa sürecek. hastanelerde sadece 72 saat yedek güç kaynaklarını kullanabilecek. dolayısıyla sağlık hizmetleri zarar görecek.
6- insanlar ısınma, soğutma gerçekleşemeyeceği için bu dönemde insanlar ölmeye başlayacak. ilaçlar, soğutma olmadığı için bozulacak. ilaç sektörü çok büyük darbe yiyecek.
7- dünyanın bu senaryo karşısında toparlanması 4-10 yıl arası olarak hesaplanmakta. zararları, 2 trilyon $ olarak bekleniyor.
devamını gör...
3.
başlayalım efendim. 1 eylül 1859 tarihinin sabah vakitlerinde londra’daki evinin bir kısmını gözlemevine dönüştüren richard carrington, gözlemevinin çatısında teleskobunun başına geçer. ayarlamaları yapıp merceği güneşe doğrulttuktan bir süre sonra güneşin yüzeyinde normalde olmayan birkaç tane çok büyük siyah nokta fark eder. güneş lekeleri olarak bilinen bu noktalardan çıkan çok parlak ve beyaz olan ışıkları görür. carrington, insanlık tarihinde tespit edilen en büyük güneş patlamalarından birine tanık olduğunun o anda farkında değildir.
o gece, dünyanın dört bir yanındaki telgraf altyapısı çökmeye başlamıştır. bazı telgraf makinelerinden kıvılcımlar çıkmakta ve bazı operatörleri de elektrik çarpmaktadır. gezegenin her yerinde renkli auroralar, gece gökyüzünü aydınlatmıştır ve o kadar parlak bir şekilde parlamışlardır ki kuşlar cıvıldamaya, işçiler güneşin doğmaya başladığına inanarak günlük işlerine başlamışlardır. bazı insanlar dünyanın sonunun yaklaştığını düşünmektedir ancak carrington’un çıplak gözleri bu olayların gerçek nedeninin 10 milyar tane atom bombasının gücüne eş değerde olan güneş patlamasını görmüştür. bu gerçekleşen olay aslında 1-2 gün önceden bellidir. 28 ağustos’ta kuzey amerika’da bazı telgraf hatlarında operatörlerin nedenini anlamadığı kesintiler yaşanmıştır. pittsburgh’ta bir telgraf operatörü olan e. w. culgan’ın anlattığına göre kablolardan geçen akım çok artmıştır ve “platin” bağlantılar erimiş, devrelerden yanmaya başlamıştır. ardından asıl büyük patlama 1 eylül’de gerçekleşmiş ve telgraf sistemi için “manyetik kaos” bu anda başlamıştır.
bu olay esnasında sıra dışı bir gelişme de yaşanmıştır. american telegraph company çalışanları, boston ofisine geldiklerinde herhangi şekilde telgraf gönderip alamadıklarını fark etmişlerdir. ancak olağanüstü bir biçimde makinelerin fişini çektiklerinde makineler çalışmış ve telgraf gönderebilmeye başlamışlardır. güneşten gelen enerji ile dünyanın atmosferinde öylesine yüksek bir elektrik akımı birikmiştir ki bu akım ile herhangi bir elektriğe ihtiyaç olmadan tüm elektrikli cihazlar kullanılabilir bir hale gelmiştir.
dünyanın atmosferine çarpan devasa enerjili parçacıkları, daha önce görülmemiş bölgelerde bile auroraların görülmesine sebep vermiştir. güney amerika’da küba’da, jamaika’da güney ışıkları görülmüştür. etraf öyle aydınlanmıştır ki güney caroline’da bazı işçiler uyanıp işlerine bile başlamıştır.
günümüzde olabilecek solar fırtınaların dünyamıza etkileri
güneşteki bu patlamalar gerçekleştiğinde x ışınları, mor ötesi ışınlardan oluşan yüksek enerjili güneş ışıkları olarak dünyamıza ulaşmışlardır. bu ışınlar atmosferimizin üst taraflarını iyonlaştırarak radyo iletişimini altüst ederler. bu ışınlar haricinde koronal kütle tahliyesi denilen yüklü parçacıkların içinde olduğu bulut da denilebilecek kütle dünyamıza birkaç gün içerisinde ulaşır ve bu kütle dünyanın manyetik alanı ile etkileşime girerek elektromanyetik dalgalanmalara sebebiyet verir. bundan etkilenecek olan gps sistemi ile birlikte cep telefonları, gemiler, uçaklar bir süreliğine kullanılamaz bir hale gelir ve elektrik altyapısı çok büyük hasarlar alır.
trafoların bu parçacıklar ile aşırı yüklenip bozulması kaçınılmaz bir olaydır. bu durumda şehirleri besleyen bu trafoların değiştirilmesi günler alacağından birçok trafo için bu durum söz konusu olduğunda günlük hayatımızda kullandığımız birçok elektronik eşyaya erişimimiz kesilecektir. belirli zaman zarflarında çözülebilecek olsa da bu sorunların çözülmesi sürecinde insanlığın büyük bir bölümünün günlük yaşamlarını devam ettirmesi dahi epey güçleşebilir. tarihten bildiğimiz kadarı ile carrington olayı gibi olaylar çok nadir gerçekleşmekte ve bu patlamaların dünyamıza gelme aşamasında sürekli yapılan gözlemler sayesinde önlemler almak da mümkündür. daha küçük patlamalar sık yaşansa bile bu patlamalar global çapta bir kriz yaşanmasına neden olmamaktadır.
devamını gör...