1.
insanlık tarihinde kaydedilen gelmiş geçmiş en ölümcül salgın. bir hıyarcıklı veba salgınıdır. 1346 ile 1353 yılları arasında, afrika-avrasya* bölgesini etkilemiştir. tahminen en az 75 milyon, en fazla 200 milyon insanı öldürmüştür. dünyanın o zamanki nüfusunu göz önünde bulundurursanız korkunç bir tablo bu.
kökeni hala kesinliğe kavuşmuş değildir. ya orta asya ya da daha yüksek ihtimalle doğu asya, hatta oldukça kabul gören bir görüşe göre de, covid-19 pandemisinin de çıkış kaynağı olan wuhan şehri civarlarına denk düşen tahminler yapılmıştır.
bilinen ilk kesin vaka 1347'de kırım'da görüldü. oradan, fare pireleri [ayrıca bkz: #312117*] aracılığıyla, ticaret gemileri ve tüccarlar üzerinden avrupa'ya kadar ulaştı. ve farelerden farelere, o farelerden insanlara, sonra insanlardan da insanlara* yayılarak avrupa nüfusunun %30 ile %60'ını öldürdü. bu, o zaman bilinen dünyanın tahmini toplam nüfusunun çeyreği ediyor.
bu konuda, avrupa'da böylesine yayılabilmesinin sebebi olarak gösterilen "ix. gregorius'un 'bütün kedileri öldürün çünkü onlar şeytandır' yönündeki fetvası ve bunun üzerine farelerin avrupa'da cirit attığı iddiası", son dönemde popüler kültür tarafından uydurulmuş bir zırvadır, büyük ihtimalle de gerçeği yansıtmamaktadır. zira, öncelikle bahsedilen papa görülen ilk vakadan 106 sene önce ölmüştür. ve yine bahsi geçen, kendisinin yayınladığı vox in rama isimli eser, o dönemde yaygın olan bir satanist ayinini anlatır ve onu kınar. kısacık bir araştırmayla ilgili iddiayı akademik mercilerin ve çalışmaların değil, birtakım popüler kültür (ya da tarih) yayınlarının ve tarihçi geçinen kişiliklerin ortaya attığı anlaşılabilir.
[burada bir not düşmeli. avrupalıların o dönemlerde kedileri öldürdüğü ve kedi popülasyonunu azalttıkları iddiası yine de doğru olabilir. zira salgından hemen önce de 1315-1317 büyük kıtlığı baş göstermişti. insanların kıtlık zamanlarında hayvanlara ve hatta insanlara da yeltendiğini zaten biliyoruz. bir başka örneği için: (bkz: büyük çin kıtlığı).]
dolayısıyla, "avrupalılar kedileri yobazlıkları yüzünden öldürdü ama osmanlı'da hayvanlar kutsal sayıldığı için hiçbir şey olmadı" iddiası da yalanlanmış oluyor. iki sebepten: birincisi, yukarıda da bahsedildiği gibi, hayvanlar yobazlıktan ya da dini gerekçelerden öldürülmedi, avrupa'da bir çeşit "kedi avı"na çıkılmadı. ikincisi ise, "salgının osmanlı'da görülmediği ya da görülse bile etkili olmadığı" görüşü tamamen gerçek dışı. öyle ki, avrupa'yla ticaret ilişkisi bulunan her liman ve şehrinde veba vakaları görülmüş, günden güne artmış ve nihayetinde artık kanıksanmıştı. ayrıca dikkatinizi çekerim, 1346-1353 yıllarından bahsediyoruz. yani henüz istanbul'un alınmasına bile 100 sene var.
bu öncül salgının ardından yine bahsedilen bölgeyi etkileyecek bir ikinci veba salgını* başlayacaktır ve 19. yüzyılın başlarına kadar inişli çıkışlı da olsa sürecektir. osmanlı'yı, özellikle liman şehirlerini, tüccarlarını ve yeni yeni adından söz ettiren osmanlı denizcilerini asıl etkileyecek olan salgın da budur. ve hatta, hazır bahsi de açılmışken şahane bir kitap önereyim: (bkz: amat (kitap)). ayrıca, ilgilisine, osmanlı'da veba konusu üzerine danışmanlığını halil inalcık'ın yaptığı bir de tez bırakmış olayım.
ve bir de özet: hayvan hakları muhteşem, fareler iğrençtir. yaşam alanlarınıza dadanırsa öldürün.* hatta "ama onlar da bizim gibi memeli, yavrularını falan emziriyorlar ühühü" diye ağlayanların da ağzına kürekle vurun.
kökeni hala kesinliğe kavuşmuş değildir. ya orta asya ya da daha yüksek ihtimalle doğu asya, hatta oldukça kabul gören bir görüşe göre de, covid-19 pandemisinin de çıkış kaynağı olan wuhan şehri civarlarına denk düşen tahminler yapılmıştır.
bilinen ilk kesin vaka 1347'de kırım'da görüldü. oradan, fare pireleri [ayrıca bkz: #312117*] aracılığıyla, ticaret gemileri ve tüccarlar üzerinden avrupa'ya kadar ulaştı. ve farelerden farelere, o farelerden insanlara, sonra insanlardan da insanlara* yayılarak avrupa nüfusunun %30 ile %60'ını öldürdü. bu, o zaman bilinen dünyanın tahmini toplam nüfusunun çeyreği ediyor.
bu konuda, avrupa'da böylesine yayılabilmesinin sebebi olarak gösterilen "ix. gregorius'un 'bütün kedileri öldürün çünkü onlar şeytandır' yönündeki fetvası ve bunun üzerine farelerin avrupa'da cirit attığı iddiası", son dönemde popüler kültür tarafından uydurulmuş bir zırvadır, büyük ihtimalle de gerçeği yansıtmamaktadır. zira, öncelikle bahsedilen papa görülen ilk vakadan 106 sene önce ölmüştür. ve yine bahsi geçen, kendisinin yayınladığı vox in rama isimli eser, o dönemde yaygın olan bir satanist ayinini anlatır ve onu kınar. kısacık bir araştırmayla ilgili iddiayı akademik mercilerin ve çalışmaların değil, birtakım popüler kültür (ya da tarih) yayınlarının ve tarihçi geçinen kişiliklerin ortaya attığı anlaşılabilir.
[burada bir not düşmeli. avrupalıların o dönemlerde kedileri öldürdüğü ve kedi popülasyonunu azalttıkları iddiası yine de doğru olabilir. zira salgından hemen önce de 1315-1317 büyük kıtlığı baş göstermişti. insanların kıtlık zamanlarında hayvanlara ve hatta insanlara da yeltendiğini zaten biliyoruz. bir başka örneği için: (bkz: büyük çin kıtlığı).]
dolayısıyla, "avrupalılar kedileri yobazlıkları yüzünden öldürdü ama osmanlı'da hayvanlar kutsal sayıldığı için hiçbir şey olmadı" iddiası da yalanlanmış oluyor. iki sebepten: birincisi, yukarıda da bahsedildiği gibi, hayvanlar yobazlıktan ya da dini gerekçelerden öldürülmedi, avrupa'da bir çeşit "kedi avı"na çıkılmadı. ikincisi ise, "salgının osmanlı'da görülmediği ya da görülse bile etkili olmadığı" görüşü tamamen gerçek dışı. öyle ki, avrupa'yla ticaret ilişkisi bulunan her liman ve şehrinde veba vakaları görülmüş, günden güne artmış ve nihayetinde artık kanıksanmıştı. ayrıca dikkatinizi çekerim, 1346-1353 yıllarından bahsediyoruz. yani henüz istanbul'un alınmasına bile 100 sene var.
bu öncül salgının ardından yine bahsedilen bölgeyi etkileyecek bir ikinci veba salgını* başlayacaktır ve 19. yüzyılın başlarına kadar inişli çıkışlı da olsa sürecektir. osmanlı'yı, özellikle liman şehirlerini, tüccarlarını ve yeni yeni adından söz ettiren osmanlı denizcilerini asıl etkileyecek olan salgın da budur. ve hatta, hazır bahsi de açılmışken şahane bir kitap önereyim: (bkz: amat (kitap)). ayrıca, ilgilisine, osmanlı'da veba konusu üzerine danışmanlığını halil inalcık'ın yaptığı bir de tez bırakmış olayım.
ve bir de özet: hayvan hakları muhteşem, fareler iğrençtir. yaşam alanlarınıza dadanırsa öldürün.* hatta "ama onlar da bizim gibi memeli, yavrularını falan emziriyorlar ühühü" diye ağlayanların da ağzına kürekle vurun.
devamını gör...
2.
(bkz: pestilencia)
uzun gagalı maskelerinin içine çiçek dolduran karizmatik hekimleri popüler kültürümüze sokmuş olan büyük salgın. büyük ihtimalle atası olan iustinianus salgını gibi o da orta asya/çin civarında ortaya çıkmış ve ipek yolu boyunca gezerek avrupa'nın canına okumuştur. kaybedilen nüfusun inanılmaz fazla olması neredeyse tüm iktisadi ve sosyal dengeleri değişmeye zorlamıştır.
uzun gagalı maskelerinin içine çiçek dolduran karizmatik hekimleri popüler kültürümüze sokmuş olan büyük salgın. büyük ihtimalle atası olan iustinianus salgını gibi o da orta asya/çin civarında ortaya çıkmış ve ipek yolu boyunca gezerek avrupa'nın canına okumuştur. kaybedilen nüfusun inanılmaz fazla olması neredeyse tüm iktisadi ve sosyal dengeleri değişmeye zorlamıştır.
devamını gör...
3.
tarihte bugün 1345'te, kara ölüm wuhan'daki gizli bir laboratuvarda satürn, jüpiter ve mars'ın üçlü birleşmesiyle yaratıldığı iddia ediliyor
devamını gör...
4.
15. yüzyılın ortalarına doğru, orta asya'dan güneye ve batıya doğru yayılmıştır. anadoluda yol açtığı tahribat konusunda bir şey söylenmiyor. yani bilgi falan yok.
devamını gör...