26 nisan 2021 çernobil faciasının 35'inci yılı

26 nisan 1986 tarihinde kiev’in 135 kilometre kuzeyindeki çernobil nükleer santrali’nde 4 numaralı reaktörde meydana gelen patlama, uluslararası nükleer olay ölçeği’nde (ınes) en yüksek sınıflandırma oranı olan 7 ile ölçeklendirildi. bu sınıfta ölçeklendirilen bir diğer nükleer felaket ise 2011 yılında meydana gelen fukuşima nükleer santrali kazaları.

o dönemde sovyet sosyalist cumhuriyetler birliği’ne (sscb) bağlı olan ukrayna’nın başkenti kiev’de bulunan çernobil nükleer santrali’nde elektrik kesintisi durumunda yedek güç ünitelerinin nasıl davranacağı üzerine test yapılmak istendi. 25 nisan’da başlatılan deney sonucu büyük bir güç dalgalanması oluştu. acil durumu algılayarak reaktörü kapatması gereken güvenlik sistemi de çalışmadı. 26 nisan saat 01.23’te birkaç saniye arayla iki büyük patlama meydana geldi. 4 numaralı reaktörün çelik kapağı yerinden fırladı ve tonlarca radyoaktif madde atmosfere yayıldı.

üç gün boyunca patlama ve radyasyon yayılımı dünyadan saklandı. abd’ye ait bir gözetleme uydusunun reaktörde yangın olduğunu kanıtlaması üzerine 29 nisan’da sscb kazayı açıklamak zorunda kaldı.

çernobil’deki patlamada çıkan bulutlar başta ukrayna ve belarus olmak üzere dünyanın pek çok yerine yayıldı. patlama sonucunda 2. dünya savaşı’nda abd’nin hiroşima ve nagazaki’ye attığı atom bombalarının toplamından 200 kat fazla radyoaktif materyal atmosfere dağıldı. çernobil’den kaynaklanan radyoaktif serpinti binlerce kilometrekarelik toprağı kirletti.

çernobil’in yıkım bilançosu konusunda hâlâ fikir birliği sağlanmasa da uluslararası doktorlar örgütü ve radyasyondan korunma birliği’nin verilerine göre, çernobil’in çevreye verdiği zarardan bugüne kadar 600 milyondan fazla insan etkilendi. dünya sağlık örgütü verilerine göre, çernobil’in çevresindeki 30 kilometrelik bölgede yaşayan ya da tasfiyesinde görev alan toplam 600 bin kişi yüksek dozda radyasyona maruz kaldı.



patlamanın etkileri
kazanın ardından çıkan yangın 10 gün sürdü. bu yangında 31 kişi yaşamını yitirdi. kazaya ilk müdahale eden itfaiye erlerinde radyasyon yanıkları oluştu ve bu erlerin çoğu 2 hafta içinde yaşamını yitirdi. tahminlere göre 2005 yılına kadar 112 bin ila 125 bin tasfiye memuru yaşamını yitirdi.

çernobil nükleer santralinin patlaması sonucu (erken yaşlanma, kanser hastalıkları, sinir sistemi hastalıkları, depresyon, hafıza bozukluğu, konsantrasyon problemi, kalp ve dolaşım sistemi hastalıkları, mide ve bağırsak iltihapları, çeşitli enfeksiyonlar nedeniyle) milyonlarca insan sağlık sorunu yaşarken, 400 bin kişi yerlerinden edildi. santralin yakınlarındaki tüm ağaçlar ve hayvanlar radyasyona maruz kalmaları sonucunda yok oldu. kazanın olumsuz etkilerinin nesiller boyunca sürmesi bekleniyor.

kazadan sonra çernobil
dünyanın en büyük çevre felaketine neden olan çernobil nükleer santrali kazanın ardından elektrik üretmeye devam etti. 2 numaralı reaktör 1991, 1 numaralı reaktör 1996 yılında, 3 numaralı son reaktör 15 aralık 2000’de kapatıldı. nükleer kazanın yaşandığı reaktörün enkazı, 2016 yılında dev bir çelik kalkanla örtüldü.

çernobil nükleer santrali çevresindeki yaklaşık 4 bin kilometrekarelik bir alan terk edilmiş durumda. radyoaktif kirliliğin bulunduğu bölgede tarıma ve yapılaşmaya izin verilmiyor. bölgede ormanlar ve canlı yaşamı sürerken, hayvanlarda bazı anomalilere rastlanıyor. bazı ağaç türlerinde radyasyon etkileri gözleniyor.

türkiye’de çaylar içildi, fındıklar dağıtıldı
dönemin sanayi ve ticaret bakanı cahit aral çayda radyasyon olmadığını ispatlamak için “dininize, imanınıza inandığınız gibi biliniz ki, türkiye’de kesinlikle böyle bir tehlike mevcut değildir” diyerek kameralar karşısında çay içti. bu açıklamadan 6 ay sonra aral, çayda radyasyonun varlığını kabul etmek durumunda kaldı.

“radyoaktif çay daha lezzetlidir” diyen dönemin başbakanı turgut özal ve “azıcık radyasyon kemiklere yararlıdır” diyen cumhurbaşkanı kenan evren akıllarda kaldı.

kazadan sonra, 1986’dan kalan fındıklar okullarda öğrencilere, kışlalarda erlere dağıtıldı. radyasyonlu ürünler piyasada dolaştı. odtü kimya bölümü’nden olcay birgül, ali gökmen, inci gökmen ve biyoloji bölümünden aykut kence’nin yaptıkları deneylerde radyasyonun çay demine geçme oranının yüzde 63-68 olduğunu tespit etti. bunun üzerine çayların imhasına karar verildi. ancak 58 bin ton radyasyonlu çay hiçbir önlem alınmadan 1989 yılında çuvallarla toprağa gömüldü.

türkiye’nin nükleerleri ve kazalar
11 mart 2011’de fukuşima’da yaşanan nükleer felaketin ardından dönemin başbaşkanı şimdinin cumhurbaşkanı tayyip erdoğan “şimdi riski var patlayabilir diye biz tüp gaz kullanmayacak mıyız? riski var diye arabaya binmeyecek miyiz?” gibi açıklamalar yaptı. 2012’de dönemin enerji ve tabii kaynaklar bakanı taner yıldız da “fukuşima bize nükleer enerjide 1 yıl kaybettirdi” dedi.

nükleer santrallerin tehlikesi göz ardı edilerek türkiye’de yabancı enerji tekelleri ve yerli işbirlikçiler eliyle akkuyu nükleer santrali, sinop ve iğneada’da nükleer santraller inşa ediliyor. gelişmiş emperyalist ülkeler geri bıraktırılmış ülkeleri nükleer çöplük haline getirmeye çalışırken türkiye de bu ülkelerin nükleer atıklarına da talip oluyor.

öte yandan türkiye nükleer santrali olmadan nükleer kaza yapabilmiş bir ülke. tıbbi atıklardan kaynaklanan ve 13 kişilik bir aileyi etkileyen 1999`daki ikitelli kazası, 2012’de izmir gaziemir’de ortaya çıkan kaynağı bilinmeyen radyoaktif atıklar, 2016’da sakarya’da bir baraj inşaatında meydana gelen ve bir işçiyi etkileyen radyoaktif malzeme ile oluşan kaza hafızalarda.

en son manisa köprübaşı ve aydın kisir köylerindeki uranyum madenlerinin, denetimsiz olarak çalıştırılıp güvenlik önlemleri alınmadan terk edildiği ortaya çıkmıştı. aliağa gemi söküm tesislerinde sökülen kuito gemisi’nin de radyasyon içerdiği kanıtlanmıştı.