1.
bozonlardan oluştuğu varsayılan egzotik ve teorik bir yıldız türü.
önce 2 kavrama kısaca değineyim.
1- bozonlar, bir çeşit atom altı parçacıktır. "kuvvet taşıyıcı" denen parçacık sınıfına giren bazı bozonlar, "zayıf nükleer kuvvet" adı verilen ve büyük kütleli atomların daha küçük kütleli atomlara bölünmesini sağlayan bozunmalar için aracılık ederler. higgs bozonunun ise diğer parçacıkların kütle kazanmasına aracılık ettiği düşünülmektedir.
2- karanlık madde, evreni incelerken doğrudan doğruya gözlemleyemediğimiz ve doğudan gözlemlediğimiz diğer maddelerle de etkileşime pek fazla girmediğini öngördüğümüz madde için kullanılan terimdir. yani bu maddeyi tespit etmek oldukça güçtür. o hâlde varlığını nereden biliyoruz? onu da ilgili başlıktaki kısa açıklamadan öğrenebilirsiniz.
gelelim esas konuya. evrende "karanlık bozon" adı verilen bir madde olabilir mi ve bu madde bozon yıldızlarını oluşturabilir mi?
yaklaşık 2 yıl kadar önce bir deney yapıldı. bu deney kısaca wimp adı verilen (ki bunun ne olduğunu da yine ilgili başlıktan okuyabilirsiniz) parçacıkların tespiti için düzenlenmişti. deneyi uzun uzun anlatmayayım ama bu deneye göre wimp'ler, deney düzeneğinde elektron saçılımı sağlayacaktı. fakat öngörülenin çok daha üzerinde bir elektron akışı görüldü.
elbette bilim doğrudan sonuçlara varmaz. yukarıdaki durumun gerçekleşmesinin 3 muhtemel sebebi var. bunlardan ilki güneş'ten gelen parçacıklar ve ikincisi de deney düzeneğindeki radyoaktif kirliliğin yol açmış olabileceği elektron fazlalığı. son ve en önemli olasılık ise karanlık bozonlar.
bundan birkaç ay sonra yapılan başka bazı deneylerle son ihtimal az da olsa kuvvetlenmiş oldu. yine detaylarına girmeden özetlemeye çalışayım. deney, atomların etrafındaki elektronların izlediği yörüngeler ve elektronların enerji seviyeleri arasındaki geçişlerle ilgiliydi. deneyin başında ise eğer ortamda karanlık bozonlar varsa bu bozonların, elektronların enerji seviyelerinde ufak kaymalar oluşturacağı tahmin ediliyordu. bu durum gözlemlerle doğrulandı. fakat bilim yine acele etmedi karar vermek konusunda. zira bu tek bir deney değil, 2 farklı grup tarafından yapılan benzer deneylerin sadece 1 tanesinden çıkan bir sonuçtu. dolayısıyla bu sonucun, 2 deneyde kullanılan atomların farklı elementlere ait olmasından kaynaklanmış olabileceği ihtimali gündeme geldi.
her ne kadar "kesinlikle karanlık bozon diye bir parçacık vardır." deme noktasına gelmemiş olsak da bu deneylerden çıkan dolaylı sonuçlar bu kanıyı güçlendirecek şekilde bir veri birikimi sağlıyor. bu durumda gündeme "eğer karanlık bozon diye bir parçacık varsa, bunlar bir araya gelerek gözle göremediğimiz karanlık yıldızları oluşturabilir mi?" sorusu geliyor bu kez. şu an için bunun yanıtı da "olmaz" diyerek kestirip atabileceğimiz türden değil. eğer böyle yıldızlar gerçekten varsa nükleer tepkime gerçekleştirmeyecekleri için ışık da yaymıyor olacaklar. dahası ve ilginç olan kısmı, eğer böyle bir yıldızla karşılaşma şansınız olsaydı onunla çarpışmak yerine onun içinden geçip giderdiniz. bu bir çeşit hayalet yıldız olurdu.
biraz daha ilginç olan bir ihtimal de şu: bozon yıldızları, süper kütleli kara delikler kadar büyüyebilir. eğer bunlardan birini keşfedersek onun bir kara delik mi yoksa bozon yıldızı mı olduğunu anlamamızın da bir yolu var: bir bozon yıldızı, bir kara delik gibi gölgeye sahip olamaz. bir süre önce ilk kara delik fotoğrafı çekilmişti hatırlarsanız. o fotoğrafta gördüğümüz şey aslında kara deliğin doğrudan kendisi değil, olay ufku etrafında oluşturduğu gölgesiydi. bir bozon yıldızında böyle bir ışıma görme şansımız yok. zira karanlık bozonlar da tıpkı karanlık madde gibi; bu cisimleri gözümüzle doğrudan göremeyeceğiz. bunları ancak yakınlarında oluşturdukları dolaylı etkiler aracılığıyla saptama şansı bulabiliriz.
önce 2 kavrama kısaca değineyim.
1- bozonlar, bir çeşit atom altı parçacıktır. "kuvvet taşıyıcı" denen parçacık sınıfına giren bazı bozonlar, "zayıf nükleer kuvvet" adı verilen ve büyük kütleli atomların daha küçük kütleli atomlara bölünmesini sağlayan bozunmalar için aracılık ederler. higgs bozonunun ise diğer parçacıkların kütle kazanmasına aracılık ettiği düşünülmektedir.
2- karanlık madde, evreni incelerken doğrudan doğruya gözlemleyemediğimiz ve doğudan gözlemlediğimiz diğer maddelerle de etkileşime pek fazla girmediğini öngördüğümüz madde için kullanılan terimdir. yani bu maddeyi tespit etmek oldukça güçtür. o hâlde varlığını nereden biliyoruz? onu da ilgili başlıktaki kısa açıklamadan öğrenebilirsiniz.
gelelim esas konuya. evrende "karanlık bozon" adı verilen bir madde olabilir mi ve bu madde bozon yıldızlarını oluşturabilir mi?
yaklaşık 2 yıl kadar önce bir deney yapıldı. bu deney kısaca wimp adı verilen (ki bunun ne olduğunu da yine ilgili başlıktan okuyabilirsiniz) parçacıkların tespiti için düzenlenmişti. deneyi uzun uzun anlatmayayım ama bu deneye göre wimp'ler, deney düzeneğinde elektron saçılımı sağlayacaktı. fakat öngörülenin çok daha üzerinde bir elektron akışı görüldü.
elbette bilim doğrudan sonuçlara varmaz. yukarıdaki durumun gerçekleşmesinin 3 muhtemel sebebi var. bunlardan ilki güneş'ten gelen parçacıklar ve ikincisi de deney düzeneğindeki radyoaktif kirliliğin yol açmış olabileceği elektron fazlalığı. son ve en önemli olasılık ise karanlık bozonlar.
bundan birkaç ay sonra yapılan başka bazı deneylerle son ihtimal az da olsa kuvvetlenmiş oldu. yine detaylarına girmeden özetlemeye çalışayım. deney, atomların etrafındaki elektronların izlediği yörüngeler ve elektronların enerji seviyeleri arasındaki geçişlerle ilgiliydi. deneyin başında ise eğer ortamda karanlık bozonlar varsa bu bozonların, elektronların enerji seviyelerinde ufak kaymalar oluşturacağı tahmin ediliyordu. bu durum gözlemlerle doğrulandı. fakat bilim yine acele etmedi karar vermek konusunda. zira bu tek bir deney değil, 2 farklı grup tarafından yapılan benzer deneylerin sadece 1 tanesinden çıkan bir sonuçtu. dolayısıyla bu sonucun, 2 deneyde kullanılan atomların farklı elementlere ait olmasından kaynaklanmış olabileceği ihtimali gündeme geldi.
her ne kadar "kesinlikle karanlık bozon diye bir parçacık vardır." deme noktasına gelmemiş olsak da bu deneylerden çıkan dolaylı sonuçlar bu kanıyı güçlendirecek şekilde bir veri birikimi sağlıyor. bu durumda gündeme "eğer karanlık bozon diye bir parçacık varsa, bunlar bir araya gelerek gözle göremediğimiz karanlık yıldızları oluşturabilir mi?" sorusu geliyor bu kez. şu an için bunun yanıtı da "olmaz" diyerek kestirip atabileceğimiz türden değil. eğer böyle yıldızlar gerçekten varsa nükleer tepkime gerçekleştirmeyecekleri için ışık da yaymıyor olacaklar. dahası ve ilginç olan kısmı, eğer böyle bir yıldızla karşılaşma şansınız olsaydı onunla çarpışmak yerine onun içinden geçip giderdiniz. bu bir çeşit hayalet yıldız olurdu.
biraz daha ilginç olan bir ihtimal de şu: bozon yıldızları, süper kütleli kara delikler kadar büyüyebilir. eğer bunlardan birini keşfedersek onun bir kara delik mi yoksa bozon yıldızı mı olduğunu anlamamızın da bir yolu var: bir bozon yıldızı, bir kara delik gibi gölgeye sahip olamaz. bir süre önce ilk kara delik fotoğrafı çekilmişti hatırlarsanız. o fotoğrafta gördüğümüz şey aslında kara deliğin doğrudan kendisi değil, olay ufku etrafında oluşturduğu gölgesiydi. bir bozon yıldızında böyle bir ışıma görme şansımız yok. zira karanlık bozonlar da tıpkı karanlık madde gibi; bu cisimleri gözümüzle doğrudan göremeyeceğiz. bunları ancak yakınlarında oluşturdukları dolaylı etkiler aracılığıyla saptama şansı bulabiliriz.
devamını gör...