indirgemecilik

en az iki farklı şekilde tanımlanabilir.

birincisi, bir kompleks yapıyı, son tahlilde onu oluşturduğu varsayılan en basit öğelere indirgeyerek açıklamak anlamında. mesela, çağdaş zihin felsefesinde bazı materyalist akımlar böyle bir indirgemeci görüşü savunur. onlara göre, bilinç maddî süreçlere indirgenerek açıklanabilir bir şeydir. bir başka örnek, sosyal fenomenler de dahil olmak üzere her olup biteni doğa olaylarında gözlemlenen mekanik nedensellik ilkesi uyarınca açıklamaya girişmek.

ikinci olarak, birinin belli bir konuda öne sürdüğü düşüncelerinin irdelenmesi bağlamında vuku bulur. yazarın düşüncesinin bir parçası alınır ve bu parçanın yazarın bütün düşünce sistemini belirleyen özel bir unsur olduğu savunulur, böylece de aynı yazarın çarpıcı şekilde altını çizdiği ve o parçayla da bir miktar uyumsuz olan birçok düşüncesi yok sayılır, bir tür "semptom" düzeyine indirgenir.

bilhassa bu ikincisidir ki sanal tartışmalarda en kaba hâliyle ortaya çıkar. bir yazarın küçük bir hatası büyütülür ve onun üzerine gidilir, söylediği diğer önemli şeyler geri plana itilir ve onların üzerinde durulmaz.

(bkz: sadeleştirmek)

sanki download kelimesinin türkçeye uyarlanması gibi.

diğer adı ile redüksiyonizm. bir bakımdan bilgi felsefesi problemlerinden biridir ve varlığı çok eksiye dayanır. son zamanlarda kavram olarak popülerleşmesini neye bağlayabiliriz, bilemiyorum.

bağlamsızlaştırarak üç tane kavram seçelim: monizm (tekçilik), düalizm (ikicilik) ve de "aradaklık" (morfolojikman aykırılık içerse de, başka dilde - meselâ, ingilizce the in-between, in-betweenness - düşünerek türkçeye uyarladım). bağlamsızlaştırma derken bu kavramların geleneksel olarak imlediği şeyleri yoksaymayı anlıyorum. meselâ, plotinus'un her şeyi bir'e indirgeyen, bâzı islâmî düşünürlerin evreni vahdete "çöktüren" monistik yaklaşımlarını; descartes'ın düşünsel töz ile maddî töz arasında çizdiği katı düalistik sınırı unutun unutmasına ama emplike edilen düşünsel işlemi aklınızda tutun.

şimdi, indirgemeci yaklaşım aşağı yukarı monistiktir: gündelik olarak ayrı oldukları farzedilen iki şeyden birini diğerine indirgeyerek, yâni birinin işleyişinin diğerinin işleyişiyle büsbütün yahut önemli bir kısmıyla açıklanacağını öne sürer. bilinç, nörolojik birtakım süreçlere indirgenebilir, örneğin, bu görüşe göre. ortodoks marksizmin ekonomik belirlenimcilik tezini de analım: bütün toplumsal süreçler, her ama her unsuruyla, ekonomik altyapının yansımalarıdır.

bu bağlamda, düalistik yaklaşım da sorunludur: katı bir çizgi çekilir birbiriyle pekâlâ ilişkilendirilebilir iki öğe arasına... biraz (ortodoksal) dinî bir düşünüş şeklidir. madde ve ruh arasındaki katı ayrılığı düşünün. en basit, popüler (halkî) argümanlarda ruhun ölmezliği tezi buradan türetilir.

öte yandan, aradalık, - hafif bi' kelime oyunuyla - arada durmak daha zordur. zira burada, ara'da, iki unsur ne birbirine indirgenir ne de birbirini karşılıklı olarak izah etmelerinden vazgeçilir. biri diğerinin belirlenimlerini aşar ve onları içerir ama bu demek değildir ki bu aşmış unsur aştığına indirgenebilir. ne de aşılan unsur onu aşana geri döndürülemezcesine kollapse edilir; çünkü her ikisinin ayrı hüviyet ve mahiyeti vardır, elbette birbiriyle özsel olarak tesis ettikleri ilişkisellikleri de.

meselâ, elbette ki ruh diye bir şey vardır, fakat ruh, bedenin eskpresivitesinden, beden "sahib"inin nevi şahsına münhasır şekilde kendini bedenen dışavurum şeklinden ibârettir; madde dışı bir şey değildir, bedenin kendini özel bir şekilde ifâde ediş tarzıdır. bu hâliyle de tabiî ki sonludur, son'u gelir, yok olur gider. ancak ne ruh doğrudan bedene indirgenebilir, ne de beden ruh karşısında mânâsız bir et parçası olarak alınabilir.

hep arada durun ama orta yolcu da olmayın tabiî.