karga tanrı

başkurtlar'da en büyük ikinci tanrı olarak göze çarpar. dilden dile anlatılan efsanelerde her daim kargalarla ilgili birtakım ayrıntılar göze çarpar. bu söylencelerin hepsinde kargalara insan vasıfları atfedilir. misal karga balahı söylencesi gibi. birçok sülale adı karga ile başlar; kargatay, kargakatay gibi. mühimdir yani karga.*

ulu tanrıdan sonra gelir karga tanrı. başkurt destanı ural batır'da ona adaklar adandığından bahsedilir. kargaların zekâsı ondan gelir.*

bu algı ve gelenekler günümüze dahi sirayet etmiştir. başkurtlar kargaya her daim saygıyla yaklaşırlar ve mesafelidirler.

nagaeva'nın aktardığına göre; urallarda halen her yılın ilk yaz dönümünde karga tanrı hatırlanır ve anılır. ''kargaya karga butkahı'' denilen bir buğday bulamacı hazırlarlar. başkurtlara karga butkahı dediğinizde ''yangı yıldu karşılau'' (yeni yılı karşılıyoruz) cevabını alırsınız. her ne kadar dini dönüşüm geçirilmiş olsa da eski adetler ve eski kültüre dair anlatılar hep canlı kalmaktadır. karga tuy töreni vardır bir de; iki kısımdan müteşekkildir. ilk kısıma, her yaştan kadınlar iştirak eder. kırlara çıkarlar. ağaçları çeşitli bezlerle, gümüş, bakır paralarla boncuklar ve mendillerle süslerler. * * çocuklar ağaçlara çıkar. ağaçlardan karga gibi bağırırlar. onlar bağırdıkça ağızlarına karga bulamacı tutulur ve şunlar söylenir.

''karganı’ki agas başında'' (karganınki ağaç başında)

''bureni'ki – urtak.'' (kurdunki ortak)

sonra artan lapayı, ağaçların dallarına, gövdelerine sıvarlarken şunları söylerler;

''etken her ikekene'' (yetsin her ikisine) veya ''etken keşelerge le, koştorga la.'' (yetsin kişilere de kuşlara da.)

sonrasında kadınlar çember biçiminde diz çökerler ve tanrı'dan ağaçlara, tarlalara bereket dilerler. bunun için türküler söylerler. çemberin ortasında bir ya da iki kadın, söylenen ezgiye göre kendi etrafında döner. buna tüngerek uyını denir. (dönerek oyunu)

karga tuyun ikinci kısmı, ziyafet kısmıdır. sofranın kurulacağı alandaki ağaç dalları da yine ilk kısımdaki gibi süslenir.

ayrıca sofraya oturduktan sonra şöyle dua edilir;

bez aşau menen tügel (biz aşlarla doyunuyoruz)

kargalar za aşahın (kargalar aşla doyunsun)

yıl heybet bulhın (yıl heybet bulsun)

hez ze karfalar telegez (siz de kargalar dileyesiz)

hezge le bulhın (size de bulunsun)

bezge le bulhın (bize de bulunsun)

kelegez yıldın utşısın. (dileyesiz yıl bereketli olsun.)

ziyafetten artan yiyecekler, ağaç dallarına bırakılır. yere yiyecek bırakılmaz. yüksekler temizdir. herhalde hepiniz çocukken yerde bulduğunuz ekmekleri yerden alıp, bulduğunuz yerden yükseğe koymuşsunuzdur. tabi bunu farklı bir inanç ritüeli olduğuna inanarak yapmışsınızdır. halen yapanlar da var. alışkanlıklar değişen dinlerin içerisinde uygulanmaya bir şekilde devam ediyor. benzer örnekleri pek çok türk topluluğunda görüyorsunuz. misal gagavuzlar hristiyan ama bu tarz bir davranış tarzları var. anadolu türkleri müslüman ama benzer davranış kalıpları var. özünüz bir şekilde bir yerlerde saklı kalıyor. siz dayandırdığınız temeli değiştiriyorsunuz sadece. oysa bu ortak hareket biçimleri size kim olduğunuzu hatırlatıyor ya da eninde sonunda hatırlatacak. *

dipnot: dualarla ilgili referans nagaeva'dır ayrıca günümüz yansımaları açısından da ahmet tacemen'in ''bulgaristan türkleri inançlarında ilkyaz gündönümü'' adlı çalışmasını okuyabilirsiniz.