1.
insancıl ilke.
yaşadığımız evreni anlamak için ihtiyacımız olan evrensel sabitleri ölçtüğümüzde ulaştığımız değerlerin neden bu değerlerde olduğunu sorguluyor olmamızı, yine bu sabitler sonucu bu evrende varolmuş olmamızla açıklayan teori.
gözlemleyebildiğimiz evrende düşünebilen ve anlamaya çalışan homo sapiens* varolduysa eğer evrenimiz yaşam için ortam şartlarını sağlamış demektir. ancak biz olmasaydık eğer bu evrenin sabitleri içerisindeki en minik yaşam formu olan mikoplazma bakterisinin yaşıyor olduğundan da bahsedilmiyor olacaktı.
bildiğimiz evrenin karbon temelli zaman oku maddenin ve sonrasında da yaşamın ortaya çıkmasına izin verecek şekilde yol aldığını gösteriyorsa, kimisinin rastgele kimisinin mükemmel dizayn diye baktığı bu ortam aslında mecburi bir sebep-sonuç ilişkisinden ibaret.
misal megaevren içerisinde 2 boyutlu farklı sabitleri olan başka bir evren olsaydı, bu evrende başka yaşam formlarının olup olmadığını ancak o sabitlerde varolmuş yaşam formlarının bilme imkanı olacaktı.
yaşadığımız evreni anlamak için ihtiyacımız olan evrensel sabitleri ölçtüğümüzde ulaştığımız değerlerin neden bu değerlerde olduğunu sorguluyor olmamızı, yine bu sabitler sonucu bu evrende varolmuş olmamızla açıklayan teori.
gözlemleyebildiğimiz evrende düşünebilen ve anlamaya çalışan homo sapiens* varolduysa eğer evrenimiz yaşam için ortam şartlarını sağlamış demektir. ancak biz olmasaydık eğer bu evrenin sabitleri içerisindeki en minik yaşam formu olan mikoplazma bakterisinin yaşıyor olduğundan da bahsedilmiyor olacaktı.
bildiğimiz evrenin karbon temelli zaman oku maddenin ve sonrasında da yaşamın ortaya çıkmasına izin verecek şekilde yol aldığını gösteriyorsa, kimisinin rastgele kimisinin mükemmel dizayn diye baktığı bu ortam aslında mecburi bir sebep-sonuç ilişkisinden ibaret.
misal megaevren içerisinde 2 boyutlu farklı sabitleri olan başka bir evren olsaydı, bu evrende başka yaşam formlarının olup olmadığını ancak o sabitlerde varolmuş yaşam formlarının bilme imkanı olacaktı.
devamını gör...
2.
evrendeki fizik yasalarının neden canlı oluşumuna izin verecek şekilde ince bir ayarla var olduğunu sorgulayan ve açıklamaya çalışan ilke. konu genellikle zayıf antropik ilke ve güçlü antropik ilke olmak üzere iki ana başlıkta incelenir.
zayıf antropik ilkeye göre evrende yaşamın ortaya çıkmasına ve evreni gözlemleyecek canlıların oluşmasına izin verecek özellikler herhangi bir şekilde ayarlanmamıştır. ilke, evren bir şekilde günümüzdeki hâlini alabildiği için biz varız görüşünü savunur. yani evrende canlılığın oluşması şaşırtıcı bir şey değildir çünkü evren yaşama uygun olmasaydı, bu soruları da soracak kimse olmazdı zaten.
güçlü antropik ilkeye göre ise canlılığa izin vermesi için evrendeki her şey özellikle ayarlanmıştır. tabii ki bu iddianın bilimsel olarak bir kanıtı yok ve konuyu tartışan felsefe çevrelerine göre de tanrı ya da çoklu evrenler gibi kavramlara bağlanabiliyor zaman zaman.
esasında bu iki ana başlığa ek olarak üçüncü bir tane daha var ama çok da yaygın değil. buna da katılımcı antropik ilke deniyor. ağırlıklı olarak kuantum mekaniği bağlantılı olan bu görüş, evrenin varlığının, bilinçli gözlemcilerin varlığına bağlı olduğunu ileri sürer.
zayıf antropik ilkeye göre evrende yaşamın ortaya çıkmasına ve evreni gözlemleyecek canlıların oluşmasına izin verecek özellikler herhangi bir şekilde ayarlanmamıştır. ilke, evren bir şekilde günümüzdeki hâlini alabildiği için biz varız görüşünü savunur. yani evrende canlılığın oluşması şaşırtıcı bir şey değildir çünkü evren yaşama uygun olmasaydı, bu soruları da soracak kimse olmazdı zaten.
güçlü antropik ilkeye göre ise canlılığa izin vermesi için evrendeki her şey özellikle ayarlanmıştır. tabii ki bu iddianın bilimsel olarak bir kanıtı yok ve konuyu tartışan felsefe çevrelerine göre de tanrı ya da çoklu evrenler gibi kavramlara bağlanabiliyor zaman zaman.
esasında bu iki ana başlığa ek olarak üçüncü bir tane daha var ama çok da yaygın değil. buna da katılımcı antropik ilke deniyor. ağırlıklı olarak kuantum mekaniği bağlantılı olan bu görüş, evrenin varlığının, bilinçli gözlemcilerin varlığına bağlı olduğunu ileri sürer.
devamını gör...
3.
@meja hanım'ın ayaklarına sağlık konu için. bu hususta bir kaç görüşüm mevcut.
antropik ilke, temelde şu mantığa dayanıyor: evren tam da bu şekilde olmalıydı, çünkü biz buradayız ve bunu sorgulayabiliyoruz.
aslında her şey, çok naif bir soruyla başladı: örneğin planck sabiti, neden başka değerlere değil de şimdiki değerine sahip ve bu değerler farklı olsaydı evren'e ne olurdu? mesela planck sabitinde %15'ten fazla bir artış, nükleosentezi imkansız hale getiriyormuş. fiziksel sabitlerle çok az oynadığımızda, karbon temelli hayatımız bum diye patlıyor. yıldızlar bile böyle milyarlarca yıl kalmayıp yanacağı için, evrim için gerekli zaman dahi olmuyor.
sonra bu naif soru başka soruları doğurdu ve felsefi-dini tartışmalar ekseninde, o meşhur soru olan "tüm bunları hesaplayan bir tanrı var mı" sorusu soruldu.
notlarımdaki şu alıntıyı bırakmak istiyorum.
“gece gökyüzüne aristoteles'in gözleriyle bakan ve küreler arasında uyum içinde uçan melekler gören ortaçağ teologu, aynı gökyüzüne einstein'ın gözleriyle bakan ve tanrı'nın parmağını meleklerde değil, doğanın sabitlerinde gören modern kozmolog haline geldi"
bu fikir tarih boyunca birçok felsefi akıma uyarlanmış. antik yunan’dan rönesansa kadar filozoflar, insanı evrenin merkezine koyan bir bakış açısı geliştirmiş. "yağmur yağar çünkü hasada ihtiyacımız var" gibi amaç odaklı bir düşünceyle, doğaya anlam yüklenmiş.
rönesans döneminde, insanın merkezde olduğu bu bakış açısı, tanrı merkezli düşünceye karşı bir denge unsuru olarak yükselmiş. aslında her şeyi çok daha kısa ve süper açıklayan, protagoras’ın meşhur, "insan, her şeyin ölçüsüdür" sözü. bu fikrin kökenlerine inmek isteyen, bunu baz alabilir.
kısaca antropik ilke, evrenin bizim varlığımıza "ayarlanmış" olduğu fikrini temel alıyor. ancak bu, evrenin gerçekten bizim için mi tasarlandığı, yoksa sadece var olduğumuz için mi böyle algıladığımız sorusunu doğuruyor. uzununa dalarsam iş çok karışır. teist-ateist kavgaları için ideal bir konudur kendileri.
antropik ilke, temelde şu mantığa dayanıyor: evren tam da bu şekilde olmalıydı, çünkü biz buradayız ve bunu sorgulayabiliyoruz.
aslında her şey, çok naif bir soruyla başladı: örneğin planck sabiti, neden başka değerlere değil de şimdiki değerine sahip ve bu değerler farklı olsaydı evren'e ne olurdu? mesela planck sabitinde %15'ten fazla bir artış, nükleosentezi imkansız hale getiriyormuş. fiziksel sabitlerle çok az oynadığımızda, karbon temelli hayatımız bum diye patlıyor. yıldızlar bile böyle milyarlarca yıl kalmayıp yanacağı için, evrim için gerekli zaman dahi olmuyor.
sonra bu naif soru başka soruları doğurdu ve felsefi-dini tartışmalar ekseninde, o meşhur soru olan "tüm bunları hesaplayan bir tanrı var mı" sorusu soruldu.
notlarımdaki şu alıntıyı bırakmak istiyorum.
“gece gökyüzüne aristoteles'in gözleriyle bakan ve küreler arasında uyum içinde uçan melekler gören ortaçağ teologu, aynı gökyüzüne einstein'ın gözleriyle bakan ve tanrı'nın parmağını meleklerde değil, doğanın sabitlerinde gören modern kozmolog haline geldi"
bu fikir tarih boyunca birçok felsefi akıma uyarlanmış. antik yunan’dan rönesansa kadar filozoflar, insanı evrenin merkezine koyan bir bakış açısı geliştirmiş. "yağmur yağar çünkü hasada ihtiyacımız var" gibi amaç odaklı bir düşünceyle, doğaya anlam yüklenmiş.
rönesans döneminde, insanın merkezde olduğu bu bakış açısı, tanrı merkezli düşünceye karşı bir denge unsuru olarak yükselmiş. aslında her şeyi çok daha kısa ve süper açıklayan, protagoras’ın meşhur, "insan, her şeyin ölçüsüdür" sözü. bu fikrin kökenlerine inmek isteyen, bunu baz alabilir.
kısaca antropik ilke, evrenin bizim varlığımıza "ayarlanmış" olduğu fikrini temel alıyor. ancak bu, evrenin gerçekten bizim için mi tasarlandığı, yoksa sadece var olduğumuz için mi böyle algıladığımız sorusunu doğuruyor. uzununa dalarsam iş çok karışır. teist-ateist kavgaları için ideal bir konudur kendileri.
devamını gör...