1.
varlık konusundaki en dikkat çekici fikirdir.
kişi, sahip olduklarını ancak kaybettiğinde görür. kolun ağrıdığında tüm gün onu düşünürsün oysa sıradan zamanlarda bu aklına pek gelmez. şikayet ettiğin monotonluk bile zorla elinden alındığında sana özlem duygusu yaratır. bomboş durup duvar seyretmeye bile geri dönmek istersin.
yakınların ölümü için de bu geçerlidir. ölümden sonra daha değerli gelmeleri bundandır. insan kayıplara karşı ön hazırlık yapmadığında yoğun bir kaybediş duygusu içine giriyor.
kaybediş ve dahi yok oluş hayatın kendini hatırlatma biçimidir. aslında varlık kendini yok oluşa borçlu hisseder. birinin gülüşü ancak sustuğunda, bir dostun sesi ancak kesildiğinde, bir beden ancak soğuduğunda fark edilir.
işte gençlikte böyledir. 19 yaşındayken çok sıradan bir gününü hatırla. muhtemelen hatırlamazsın. ama hissettirdiğini bilirsin. orada özlediğin şey yaşın da değildir. daha yolun başında durman ve bir çok seçeneğe sahip olmandır. o seçenekler sıradan günlerde pek akla gelmezdi ama kaybedince kendi varlığını sana ispat etti. onlar vardı.. çünkü onları kaybettiğini artık çok iyi biliyorsun.
insan dediğin, ancak acı dokunduğunda kendini hisseder. o an tüm dünya küçülür. tek bir noktadan bakmaya başlatır seni.
yok oluşları, insan beyni çok iyi kaydeder. ilk kaybedişler unutulmaz örneğin ilk saç beyazlaması veya dökülmesi. bu görece basit konu bile akılda yer etmiştir. artık bir gün öncesi ile aynı değilsindir. o zamana kadar saçının rengi çok mu önemliydi sanki ama şimdi önemli.
hayatta anlarız ki... varlık hep sessizliktir. yokluk ise çığlıktır.
(bkz: memento mori)
bu düşünce kalıbına rastladığımız yerlere şöyle bir göz atalım;
karşımıza ilk budizm içinde çıkıyor. dukkha doktirini olarak form bulmuş. olay aslında şöyle;
dukkha-dukkha: doğum, yaşlanma, hastalık ve ölümle ilişkili açık fiziksel ve zihinsel acıyı ifade eder. günlük ağrı, duygusal sıkıntı ve psikolojik ızdıraplar bu kapsama girer. örneğin, kronik sırt ağrısı çeken bir kişi, sevdiğini kaybetmenin üzüntüsü veya anksiyete ve depresyonla mücadele eden biri dukkha-dukkha’yı deneyimler.
viparinama-dukkha: değişimden kaynaklanan acıdır. hoş deneyimler bile geçicidir ve sona erdiklerinde kaçınılmaz hayal kırıklığı yaratır. bu biçim, mutluluk ve zevkin geçici doğasını vurgular. yeni bir araba satın almanın ilk sevinci zamanla azalır, tatilin bitmesi üzüntü yaratır veya yaşlanma ve gençliğin kaybı acı verir.
sankhara-dukkha: tüm olguların koşullu doğasıyla ilişkili en ince acıdır. beş bileşenin (form, his, algı, zihinsel oluşumlar ve bilinç) koşullu ve geçici olması nedeniyle yaşamın temel yetersizliğini yansıtır. tüm temel ihtiyaçlar karşılanmış olsa bile sürekli huzursuzluk, iş güvenliğiyle ilgili derin güvensizlik veya sağlam ve sevgi dolu ilişkilerde potansiyel kayıplara dair endişe bu biçimde kendini gösterebilir.
budizmden sonra da bizi stoacılık karşılıyor. stoacılık genelde acıya dayanmak, duyguları yönetmek, kaderi kabul etmek gibi daha güçlü bir tavırla bilinir. bu yüzden çoğu insan stoacıların hep pozitif, güçlü, dayanıklı olduğunu sanır. lakin stoacılığın içinde kaybın, yokluğun ve acının insanı uyandırdığı çok derin bir damar vardır.
o halde stoacılıkta premeditatio malorum kavramı ile tanışmak gerekir. bu kavram “kötü ihtimalleri önceden hayal etmek” demektir. peki neden?
insan, bir şey başına gelmeden onun değerini anlamaz. stoacı, bu acı farkındalığı bilerek yaratır ki kör kalmasın.
hemen bir örnek yapıştıralım dersek; çocuğunun veya eşinin belki anne babanın sağlığının bir gün kaybolabileceğini düşün ki şu anki varlıklarının değerini gör.
demiştik ya üstte yokluk bir çığlıktır diye... işte stoacı o çığlığı çok uzaktan hafif bir melodi iken duymak isteyen kişidir.
velhasılıkelam...
belki de bazen lafı da uzatmamak gerekir. o halde bilsin ki etten olanlar, düşünceden oluşanlar;
varlık, acıdır.
kişi, sahip olduklarını ancak kaybettiğinde görür. kolun ağrıdığında tüm gün onu düşünürsün oysa sıradan zamanlarda bu aklına pek gelmez. şikayet ettiğin monotonluk bile zorla elinden alındığında sana özlem duygusu yaratır. bomboş durup duvar seyretmeye bile geri dönmek istersin.
yakınların ölümü için de bu geçerlidir. ölümden sonra daha değerli gelmeleri bundandır. insan kayıplara karşı ön hazırlık yapmadığında yoğun bir kaybediş duygusu içine giriyor.
kaybediş ve dahi yok oluş hayatın kendini hatırlatma biçimidir. aslında varlık kendini yok oluşa borçlu hisseder. birinin gülüşü ancak sustuğunda, bir dostun sesi ancak kesildiğinde, bir beden ancak soğuduğunda fark edilir.
işte gençlikte böyledir. 19 yaşındayken çok sıradan bir gününü hatırla. muhtemelen hatırlamazsın. ama hissettirdiğini bilirsin. orada özlediğin şey yaşın da değildir. daha yolun başında durman ve bir çok seçeneğe sahip olmandır. o seçenekler sıradan günlerde pek akla gelmezdi ama kaybedince kendi varlığını sana ispat etti. onlar vardı.. çünkü onları kaybettiğini artık çok iyi biliyorsun.
insan dediğin, ancak acı dokunduğunda kendini hisseder. o an tüm dünya küçülür. tek bir noktadan bakmaya başlatır seni.
yok oluşları, insan beyni çok iyi kaydeder. ilk kaybedişler unutulmaz örneğin ilk saç beyazlaması veya dökülmesi. bu görece basit konu bile akılda yer etmiştir. artık bir gün öncesi ile aynı değilsindir. o zamana kadar saçının rengi çok mu önemliydi sanki ama şimdi önemli.
hayatta anlarız ki... varlık hep sessizliktir. yokluk ise çığlıktır.
(bkz: memento mori)
bu düşünce kalıbına rastladığımız yerlere şöyle bir göz atalım;
karşımıza ilk budizm içinde çıkıyor. dukkha doktirini olarak form bulmuş. olay aslında şöyle;
dukkha-dukkha: doğum, yaşlanma, hastalık ve ölümle ilişkili açık fiziksel ve zihinsel acıyı ifade eder. günlük ağrı, duygusal sıkıntı ve psikolojik ızdıraplar bu kapsama girer. örneğin, kronik sırt ağrısı çeken bir kişi, sevdiğini kaybetmenin üzüntüsü veya anksiyete ve depresyonla mücadele eden biri dukkha-dukkha’yı deneyimler.
viparinama-dukkha: değişimden kaynaklanan acıdır. hoş deneyimler bile geçicidir ve sona erdiklerinde kaçınılmaz hayal kırıklığı yaratır. bu biçim, mutluluk ve zevkin geçici doğasını vurgular. yeni bir araba satın almanın ilk sevinci zamanla azalır, tatilin bitmesi üzüntü yaratır veya yaşlanma ve gençliğin kaybı acı verir.
sankhara-dukkha: tüm olguların koşullu doğasıyla ilişkili en ince acıdır. beş bileşenin (form, his, algı, zihinsel oluşumlar ve bilinç) koşullu ve geçici olması nedeniyle yaşamın temel yetersizliğini yansıtır. tüm temel ihtiyaçlar karşılanmış olsa bile sürekli huzursuzluk, iş güvenliğiyle ilgili derin güvensizlik veya sağlam ve sevgi dolu ilişkilerde potansiyel kayıplara dair endişe bu biçimde kendini gösterebilir.
budizmden sonra da bizi stoacılık karşılıyor. stoacılık genelde acıya dayanmak, duyguları yönetmek, kaderi kabul etmek gibi daha güçlü bir tavırla bilinir. bu yüzden çoğu insan stoacıların hep pozitif, güçlü, dayanıklı olduğunu sanır. lakin stoacılığın içinde kaybın, yokluğun ve acının insanı uyandırdığı çok derin bir damar vardır.
o halde stoacılıkta premeditatio malorum kavramı ile tanışmak gerekir. bu kavram “kötü ihtimalleri önceden hayal etmek” demektir. peki neden?
insan, bir şey başına gelmeden onun değerini anlamaz. stoacı, bu acı farkındalığı bilerek yaratır ki kör kalmasın.
hemen bir örnek yapıştıralım dersek; çocuğunun veya eşinin belki anne babanın sağlığının bir gün kaybolabileceğini düşün ki şu anki varlıklarının değerini gör.
demiştik ya üstte yokluk bir çığlıktır diye... işte stoacı o çığlığı çok uzaktan hafif bir melodi iken duymak isteyen kişidir.
velhasılıkelam...
belki de bazen lafı da uzatmamak gerekir. o halde bilsin ki etten olanlar, düşünceden oluşanlar;
varlık, acıdır.
devamını gör...