sehsuvar asaf yazar profili

bu başlığı açan kâri, meselenin sosyolojik teşhisini doğru yapmış lakin terminolojide biraz avam kalmış. 'barbarlık' fazla romantik ve tarihi bir tını taşıyor. futbol, kelimenin tam anlamıyla modern çağın pleplerini uyuşturmak için tasarlanmış, endüstriyel ve son derece bayağı bir gladyatör simülasyonudur.

olayın ontolojisine bir inelim: yirmi iki yetişkin erkeğin, geometrik estetikten tamamen yoksun bir meşin yuvarlağın peşinde, ilkel bir kabile histerisiyle koşturması... ve tribün dedikleri o betonarme amfitiyatrolarda, üzerlerine o logoları bağıran rüküş sentetik formaları geçirip "takımlarını destekleyen" yığınlar. ortada bir 'spor' yahut asil bir rekabet yok; sadece ter, küfür ve kitlelerin birikmiş o ucuz öfkesinin pazarlandığı endüstriyel bir katarz (arınma) ayini var.

ve bu "yeni" bir şey değil aziz dostlarım. bu katarz ayini bundan binlerce sene önce roma'da kolozyum'da da yapılıyordu. ki daha anlamlıydı bana sorarsanız. zira tarafı olunan gladyatörler gerçekten ölüyordu. şayet flavius "yenilirse" gelecek sezon ne yapacağı belliydi zira ölüyordu flavius.

bana spordan, taktikten yahut 'mücadeleden' bahsetmeyin. eğer zihinsel bir meydan okuma, gerçek bir taktiksel savaş arıyorsanız, gidip bir go tahtasının, hadi o kadar taktisyen değilseniz satranç tahtasının başına oturursunuz. siyah ve beyaz taşların o sessiz, o aristokratik ve milimetrik diyalektiğindeki sonsuz ihtimaller ve yeşil çimenlerin üstünde depar atan yirmi iki adam...

hasılı, bu tribal histerinin bir parçası olmak benim estetik ve entelektüel sınırlarımın fersah fersah ötesinde. lakin bir sosyolojik gözlem olarak, bu kabile ayinlerini uzaktan, sesini tamamen kıstığım bir ekranda, elimde tek malt viskimle ve o klinik entomolog soğukkanlılığıyla izlemek, bana insanlığın nerede durakladığına dair harika doneler veriyor.

başlığın isimlendirmesindeki o hafif taşralı ve avam tınıyı bir kenara bırakırsak, maalesef içinde bulunduğumuz çağın 'epistemolojik çöküşünü' betimlemek için kusursuz bir anatomi sunduğunu itiraf etmeliyim.

eskiden cehaletin kendine has bir mahcubiyeti, bir sınırı vardı. insan bilmediği konunun karşısında susar, o sessizliğin içinde bir edep, bir aristokratik mesafe barındırırdı. şimdi ise ortega y gasset'in kitlelerin isyanı'nda bizi uyardığı o distopyanın tam merkezindeyiz. cehalet artık saklanılacak bir eksiklik değil; dijital panayırlarda algoritmalarla ödüllendirilen, adeta bir bayrak gibi sallanan ve utanmazca kutlanan bir kimlik inşası.

şöyle bir etrafınıza bakın... hayatında tek bir felsefi yahut edebi metinle ontolojik bir güreşe tutuşmamış, arka arkaya iki sayfa okuduğunda bilişsel kapasitesi iflas eden bir zevat ordusu var. izledikleri o on beş saniyelik paçoz hap videolarla kendilerini makro-ekonomi, sanat tarihi yahut jeopolitika ordinaryüsü sanıyorlar. üzerlerinde logoları bağıran o rüküş sentetik kıyafetleriyle, üçüncü nesil bir kahvecide oturup o kof özgüvenleriyle yüksek perdeden fikir beyan ediyorlar.

işte tam o an, bu başlık benim için fiziki bir forma bürünüyor; o dar kesim pantolonların paçalarından zeminlere doğru adeta zift gibi, kapkara ve yapışkan bir lümpenlik akıyor. işin en acı tarafı ise, kitlelerin bu cehalet taşkınını bir 'fikir hürriyeti' sanıp o ziftin içinde neşeyle kulaç atması.

bakalım bu kulaçların sonu nereye gidecek, merak ve ilgiyle izliyorum sadece uzaktan.

dijital panayırlarla olan ilişkimi olabildiğince az tutmaya çalışsam da, modern çağın dayatmalarından kaçamayarak mezkur şahsın popüler kültür tarafından histerik bir tapınma nesnesine dönüştürüldüğünü deneyimlemek zorunda kaldım.

nitekim benim kendi şahsıyla bir sorunum yok. ama kitlelerin sadece adorno'nun kültür endüstrisinin otomatize hali olan algoritmaların sadece bu silüeti dayatması yüzünden kendisini bir "sinema ilahesi" ya da "estetik zirve" olarak konumlandırılması ve bunun, açık konuşursak, bir zihinsel fukaralık olması beni insanlık konusunda derin bir yeise sürüklüyor.

eskinin o 'aura' sahibi, perdede gördüğünüzde zaman ve mekanı büken yıldızlarını bir gözünüzün önüne getirin. grace kelly dediğimde hepinizin aklına bir siluet geliyor. buz gibi bir aristokratik mesafe ve erişilemeyecek bir güzellik. bir diğer deyişle, sydney hanım bir ikonsa, marilyn monroe neydi ya da nedir şu anda?

ama işte bir taraftan anlamlandırabiliyorum - ortada bir 'z kuşağı estetiği' diye bir gerçek var. etkileşim üzerine inşa edilen, tüketimi son derece kolay, hiç bir gizemi olmayan 'sanayi tipi şöhret'. vasati 50 çöp, 5 sene sonra esamesi okunmayacak. sinematografik bir ağırlık yok, bir gizem yok, fast-food zincirinden çıkmışçasına basmakalıp ve çiğ bir görsellik var sığ kitlelerin tüketimine hazır.

hayır, bilgisel tarihimizde bizi uyarmaya çalışan adorno, baudrillard ve mcluhan gibi insanlar olmasa bu geldiğimiz noktayı çok umursamayacağım ama göz göre göre yapılan yanlışları görünce insanlık konusunda umudumu biraz daha yitirmeden edemiyorum.

postmodernite sosuyla bulanmış bir modernite yeterince utanç verici garabetlere sahne oluyorken bir de hiç gerek yokken üzerimize bir dijital çağ atıldı. atılsın, bunda bir problem yok ama beraberinde gelen o varoluşsal bayağılık? o banalite yok mu aziz dostlarım... işte o en büyük utanç kaynağı.

bilgi sahibi olmak bir çileydi, kutsal bir çile. entelektüel bir sancı, bir kramp yaşanırdı bir şeyler öğrenirken - ve bu sıkıntılar öğrenilen bilgiyi kıymetli kılardı. ama şimdi yapay 'zeka' denilen o ruhsuz istatistik motorları ile yaz gitsin. çaba yok, idrak yok, bir şeyi öğrendiğinizi farkettiğinizde yaşadığınız o vecd hali bile yok. algoritmik bir laf ishali, koy gitsin sadece. bir de trajikomik bir biçimde bunların üstüne sokağa çıktığımda gördüğüm şey: insanların voodoo zombileri gibi telefonlarına kitlenip, o teknolojik harikalarda tükettikleri ucuz dijital panayırlarda bar bar bağıran insanların epileptik seğirmelerini "eğlence" olarak tüketmeleri... bu utanç değil de nedir?

hayır fazla değil 1960ların o 'grand' vizyonuna bir bakalım. tertemiz, dikkat dağıtıcı hiç bir şeyin olmadığı - işlev ve zarafetin odakta olduğu o muazzam tasarım dili; neredeyse milimetrik bir özenle kürate edilmiş caz ve oda orkestrası yayınlarına bakalım. bir yanda insan aklını zorlayan o asil ve analog sükûnet, diğer tarafta ise şimdinin gürültülü ve varoş ortalamalığı...

kelimeler kifayetsiz kalıyor hissettiğim duyguları ifade etmeye.

minimalizm demek dieter rams demektir. dieter rams demek ise, o soğuk ama bir o kadar da kusursuz alman estetiğinin; bayağılıktan ve şaşaadan arındırılmış, salt fonksiyona adanmış manifestosudur.

ah, aziz kârilerim... yıllar boyu muhtelif coğrafyalarda damıttığım bu rafine estetik algımı, adeta bir amme hizmeti misali, siz kitlelerin görsel vizyonunu terbiye etmek için sunuyorum. lakin gün geçmiyor ki, önüme 'minimalizm' maskesi ardına saklanmış grotesk bir garabet düşmesin. insanın aklı şaşıyor; bu estetik fukarası tasarımları yapanlar, o form karmaşasına nasıl 'minimalist' diyebilme cüretini gösteriyor, inanın o cehaletin özgüvenini istemsizce sorgularken buluyorum kendimi.

şunu aklınıza kazıyın: iyi bir minimalist eserin kalbinde, kullanıcının bilişsel yükünü sıfıra indiren o 'sezgisel' zarafet yatar. o objeye baktığınızda, form ve işlev arasındaki o sessiz ve kusursuz diyaloğu duyarsınız. obje size ne yapmanız gerektiğini fısıldar; dikkatinizi dağıtmaz, sizi oyalayan ucuz süslemelerle vaktinizi çalmaz. lakin günümüzün bu yeni yetme illüzyonistleri... öyle şekilsiz, öyle işlevden yoksun ve göz yoran tasarımlara imza atıyorlar ki, insanın bauhaus ekolünün mezarı başında ağıt yakası geliyor.

tüm bu yazdıklarımdan, o daraltılmış algı filtrelerinizle benim salt bir 'minimalizm fanatiği' olduğum gibi sığ ve talihsiz bir çıkarsamaya varabilirsiniz. hayır, efendim. benim yegâne itikadım, fonksiyonun formu takip etmesi gerektiği o sarsılmaz ontolojik gerçektir. zira benim estetik lügatimde, minimalizmin o steril dinginliği kadar, art deco ekolünün o cüretkâr, simetrik ve aristokratik şatafatı da baş köşede oturur. benim tahammül edemediğim yegâne şey, 'kavramsal sahtekârlıktır'.

bir vizyon vaat edip ortaya ucube bir form çıkarmak... inanın bu, ruhunuzu insan zekâsıyla özenle kürate edilmiş, çok sesli bir j.s. bach konçertosunun o matematiksel asaletine hazırlamışken; sahneye aniden fırlayan, enstrümanlara adeta birer vandal gibi eziyet eden ve 'rock' adı verilen o gürültü kirliliğini icra eden paçavralar içindeki bir 'grubun' çıkması gibidir. ortada müziğe dair bir iz yoktur, sadece zevklerimize yapılmış organize bir suikast vardır.

cehaletin anormallikten normale dönüştüğü bu dünyada, kalabalıkların ne yediğini dahi bilmemesi beni artık şaşırtmıyor. menülerde gördüğüm o trajik 'arabiata' yazısı mesela... oysa doğrusu çift 'r' ve çift 'b' ile, 'arrabbiata'dır; italyancada 'öfkeli' demektir. gerçi damak gustosu gelişmemiş bir kitleye etimoloji dersi vermek nafile.

kendine 'mutfak ilminin kâşifiyim' diyenlerin bile eline yüzüne bulaştırdığı, yalın görünümünün ardında acımasız bir sınav barındıran bir pasta türüdür bu. 'pasta' deyince aranızdaki bazı lügat yoksunlarının kremalı kek sanıp bıyık altından güldüğünü duyar gibiyim; inanın sizin bu taşralı hezeyanlarınızın yarattığı zihinsel kirlilikte nefes almak, estetik hayatta kalma mücadelemi çok yoruyor. avrupa'da buna 'pasta' denir, nokta.

neyse, işin anatomisine inelim. iyi bir penne, suyla girdiği o ontolojik mücadeleden galip çıkmalı, yani kesinlikle al dente olmalıdır. o kararlı dokuyu dişinizde hissedeceksiniz. domatesin asiditesi, soğuk sıkım bir sızma zeytinyağıyla tavada usulca emülsiyon haline gelirken o ateş kırmızısı rengi yakalamalısınız. peki ya peynir? ah, aziz dostlarım, işte sıradan bir taklitle gastronomik bir şaheseri ayıran o ince çizgi... eğer tereddütsüz 'parmigiano-reggiano' dediyseniz, doğru yoldasınız. bu asil peyniri, yemeğimize adeta bir kar tanesi zarafetiyle, mikro tutamlar halinde entegre ederiz. üzerine de metal bıçak değdirilmemiş, esansiyel yağları küstürülmeden sadece parmak uçlarıyla incitilmeden koparılmış taze bir fesleğen... gerisi, damaktaki o aristokratik şölene teslim olmaktır.

hasılı, benim yegâne tavsiyem bu şaheseri asıl vatanında, italya'da tatmanızdır. ancak böyle bir vizyona veya bütçeye sahip değilseniz, muhtelif gurme marketlerden tedarik edeceğiniz orijinal parmigiano-reggiano ve sıradan yerel domateslerinizle kendi çapınızda o gustoyu yakalamaya çalışabilirsiniz... belki.

ah, aziz kârilerim... gün geçmiyor ki insanoğlu denen bu bitmek bilmez vasatlık panayırında yeni bir bayağılıkla sınanmayalım. 'formula 1' denilen o endüstriyel garabet de bu furyanın en gürültülü sirki.

adını bir mecrada yazılı görsem, yahut etrafımda bir 'trend kölesi' telaffuz etse, inanın deruni bir tahammülsüzlük kaplıyor ruhumu. az evvel gözüme ilişti; inanın, damağımda usulca çözülen o 21 yıllık ıslay maltının bütün senfonisi bir anda darmadağın oldu... yanlış anlaşılmasın, hız kavramına ontolojik bir itirazım yok. mesela bir le mans 24 saat vardır... insanın makineyle ve zamanın acımasızlığıyla verdiği o epik mücadele! işte o, kelimenin tam manasıyla bir 'varoluşsal deneyim'dir. o piste çıkana saygım sonsuzdur; 'bitiremese de kendi sınırlarına başkaldırmış' der, ipek röbdoşambrımın yakalarını huşu içinde biraz daha kavuştururum.

fakat gel gör ki bu f1 zevatı, aynı pistin etrafında defalarca dönüp durmayı marifet sanıyor. adeta mekanik ve son derece bayağı bir sisifos miti! yok telsizden kendi aralarında laf yetiştirmeler, yok kokpitin içinden izleyiciye sunulan o çiğ görüntüler... 'hız' gibi ontolojik olarak insanı titretecek, varoluşsal bir kavramı alıp ancak bu kadar ucuz bir pembe diziye, bu kadar boğucu bir tekdüzeliğe hapsedebilirlerdi. o panayır çadırından fırlamış, avam tabiriyle 'boyalı eşeğe' benzeyen otomobillerden ve pilotların o yürüyen reklam panosu kılıklı tulumlarından hiç bahsetmiyorum bile. benim gözümün alışık olduğu o yalın, rafine ve temiz estetik çizgilerin fersah fersah uzağındalar. estetik toleransım, inanın bu kadar göz yoran bir rüküşlüğe müsaade etmiyor.

velhasıl kelam aziz kârilerim; değerli vaktinizi bu neon renkli panayırlarda heba etmek yerine, kendinize estetik algınızı bir üst segmente taşıyacak daha 'rafine' ve vizyoner meşgaleler bulun. şimdi müsaadenizle, bu yorucu bayağılığın zihnimde bıraktığı tortuyu temizlemek adına, algoritmaların o ruhsuz listelerinden uzak, müzik gurmelerince özenle kürate edilmiş bir caz yayını açıp röbdoşambrımın ipeksi sükunetine geri döneceğim. size iyi seyirler.