devlet giray

devlet giray, 1551-1577 yılları arasında hüküm süren kırım hanıdır. cengiz han'ın torunudur.

kırım tahtına çıkışı, doğu avrupa jeopolitiğinde büyük bir kırılma dönemine denk gelir. istanbul’da rehin tutulduğu yılların ardından osmanlı padişahı kanuni sultan süleyman’ın desteğiyle tahta oturan devlet giray, kırım hanlığı’nı kuzeyden tehdit eden çok ciddi bir rus genişlemeciliğiyle karşı karşıyaydı. rus çarı ıv. ivan - yani korkunç ivan -, sibirya'daki türk gücünü kırmaya yeminliydi.

saltanatının ilk yılları, türk dünyası için büyük kayıplarla başladı. ruslar, 1552’de kazan hanlığı’nı, 1556’da ise hazar denizi’nin kapısı konumundaki astrahan hanlığı’nı ilhak etti. bu durumda hem ipek yolu güzergahı rus tehdidi yaşadı hem de osmanlı ve kırım’ın orta asya'daki özbekler ve kazaklarla doğrudan bağı kesildi. devlet giray, bu tehlikeyi erkenden fark ederek osmanlı’yı ortak bir harekat yapmaya ikna etmeye çalıştı. ancak osmanlı imparatorluğu o dönemde akdeniz, macaristan ve safevi cepheleriyle meşgul olduğundan, kuzeye yeterli stratejik alakayı gösteremedi.

1569 yılına gelindiğinde, osmanlı ve kırım ortaklaşa meşhur don-volga kanal projesi için sefer düzenledi. amaç iki nehri birleştirerek nehir donanmasıyla astrahan’ı geri almak ve rus yayılmasını durdurmaktı. ancak lojistik imkansızlıklar, mevsimin dönmesi, askeri koordinasyonsuzluk sebebiyle bu sefer tam bir başarısızlıkla sonuçlandı; desek de inanmayın. bütün gerekçelerin dışında projenin başarıya ulaşmamasının ardında yatan asıl neden, kırım hanlığı ve başta devlet giray'ın projeyi sabote etmesiydi.

kırım hanları osmanlı imparatorluğu'na bağlı olsalar da bölgede geniş bir özerkliğe sahiptiler. eğer kanal açılır ve osmanlı donanması doğrudan hazar denizi'ne ve bölgeye kolayca erişebilirse, kırım'ın stratejik önemi azalacak ve osmanlı merkezi yönetimi hanlık üzerindeki kontrolünü doğrudan artıracaktı. devlet giray, bu durumun kendi bağımsız hareket alanını kısıtlayacağını düşünüyordu.

kanal kazı çalışmaları başladığında, devlet giray işçiler ve askerler arasında olumsuz propagandalar yaptırdı. bölgenin ikliminin çok sert olduğunu, kışın buralarda kalınırsa herkesin donarak öleceğini, rusların büyük bir orduyla geleceğini yayarak amele ve yeniçeriler arasında huzursuzluk çıkardı. hatta bazı tarihi kaynaklar, hanın rus çarı korkunç ivan'a osmanlı'nın planlarını gizlice sızdırdığını da belirtir.

tabii korkunç ivan'a bunları söylerken, gelip onun sarayını yıkacağı detayını atlamış olsa gerek...!

devlet giray 1571 ilkbaharında 40 bini aşkın süvarisiyle büyük kuzey seferine çıktı. rus savunma hatlarını aşan kırım ordusu, moskova banliyölerine kadar ilerledi. korkunç ivan şehirden kaçtı. 24 mayıs 1571’de moskova ele geçirildi ve ateşe verildi; rüzgarın etkisiyle büyüyen yangın tüm şehri küle çevirdi ve binlerce rus can verdi. bu olay tarihe 1571 büyük moskova yangını olarak geçti. bu hadise üzerine devlet giray, "taht algan" unvanıyla anılmaya başlandı. korkunç ivan, kazan ve astrahan’ı geri vermeyi kabul eden ağır bir barış antlaşması imzalamak zorunda kaldı.


lakin bu başarı kalıcı olmadı. 1572'de rus çarı anlaşmadan cayınca, devlet giray tekrar kuzeye doğru bir sefere kalkıştı. bu defa rus generali prens vorotınski, tatar akıncılarına karşı özel bir savunma planı hazırlamıştı. ruslar ahşaptan tekerlekli barikatlar inşa ettiler ve muharebe alanında bu barikatların arkasında kalarak tüfek ateşlediler. bu savaş neticesinde moskova fethinde elde edilen stratejik ve diplomatik kazanımlar kaybedildi.

ömrünün son yıllarını kırım’ı tahkim ederek ve iç dengeleri koruyarak geçiren devlet giray han, 1577 yılında vebadan hayatını kaybetti.