zaman tüneli

şehrin 13-15. yüzyıllardaki kayıtlı adları toğuzlu, tonguzlu, tonuzlu, donguzlu gibi biçimlerdi. 14. yüzyıl kaynaklarında (aksarâyî, ibn battûta) ad toğuzlu, donguzlu ve tonguzlu şekillerinde geçer; tangazlu adı önce tonguzlu, sonra tonuzlu biçimini almış, 16. yüzyıldan itibaren de denizli şekline girmiştir. buradaki "tonuz / tonguz / donuz" kelimesi eski türkçede domuz demek — kaşgarlı mahmud da bu anlamda kullanmış.
en güçlü kanıt ibn battuta'dan geliyor: 1333'te bölgeyi gezen ibn battuta, lâdik beldesine aynı zamanda "donguzlu" yani arapça "beledü'l-hanâzır" (domuz şehri) da denildiğini yazmıştır. yani dönemin bizzat tanığı, adı doğrudan "domuz" ile açıklamış.

ismin sonradan "denizli"ye dönüşme sebebi de tam olarak bu çağrışım: domuz/hınzır anlamı islam'da hoş karşılanmadığı için, sesçe benzeyen ama anlamca farklı olan "denizli" biçimine kaydırılmıştır (t→d, ŋ→n ses değişimiyle). türkçede domuz (doğnuz) ve deniz (değniz) kelimelerinin yazılışlarının birbirine yakınlığı bu değişimi kolaylaştırmıştır. şehirde deniz olmaması da bu "sonradan güzelleştirme" tezini destekliyor.
diyanet islam ansiklopedisi ikisini birden kabul ediyor aslında: denizli isminde "deniz" kökü etkili olmuştur; ama 13-14. yüzyıllardaki ilk şeklinde "domuz" kelimesi etkiliydi.

karşı görüş:

herkes bunu kabul etmiyor. pamukkale üniversitesi'nden laodikeia kazı başkanı prof. dr. celal şimşek, denizli adının domuzlardan değil, laodikeia ovası'nın ortasındaki bir gölden geldiğini, türklerin göle "deniz" dediğini, "tonguzlu / tengizli" türetmelerinin ise uydurma olduğunu savunuyor. katip çelebi ve evliya çelebi gibi 17. yüzyıl kaynakları da "suyu çok olduğu için denizli denir" demişler — ama bu, adın zaten denizli'ye dönüştükten sonraki bir açıklaması, yani muhtemelen sonradan üretilmiş bir gerekçe.
özetle: dilbilimsel ve tarihsel kanıtların ağırlığı "domuz" (tonuz) kökeninden yana; ibn battuta bunu birebir doğruluyor. "deniz/göl" tezi ise daha çok sonraki bir yeniden yorumlama gibi duruyor, ama tamamen çürütülmüş de değil.