dante alighieri

1265 doğumlu, floransalı yazar ve siyasetçi. en bilinen eseri la divina commedia modern italyancanın temelini oluşturmaktadır.
edit: imla

dante' nin 1265 – 1321 yılları arasında yaşadığı tahmin ediliyormuş, 56 sene ediyor.
"yaş otuz beş, yolun yarısı eder / dante gibi ortasındayız ömrün” dizelerinin yazarı şair cahit sıtkı tarancı da 1910-1956 arası sadece 46 sene yaşamış. anlaşılan ikisinin de birbirine itimadı yokmuş, 70 yaşlarını görememişler.

heykeltıraşının, (bkz: düşünen adam heykeli)'ni yapmasına ilham kaynağı olmuş yazar.

cennet, cehennem ve araf bölümlerinden oluşan *ilahi komedyası türkiye'de bir çok yayınevi tarafından sansürlenerek yayınlanmış yazar.
ilahi komedya ilk olarak sadece komedya* adıyla basılmıştır, daha sonra 1555 yılında başına ilahi de eklenerek
ilahi komedya* olarak basılmıştır.
14.233 dizesi vardır.
o sebeple oğlak yayıncılıktan çıkan rekin teksoy çevirisi ile okuyunuz şayet bulursanız.
dönemin papa'sına* ve tabi bir çok siyasi eleştiri de yapmıştır.

1274'te beatrice'e aşık olmuşmuştur. ve beatrice başkasıyla evlenmesine rağmen ona olan aşkı devam etmiştir. bu aşk dante 'nin la vita nuova adlı eserine konu olmuştur.

aşk sayesinde düşündüğü, hissettiği şeylerin verdiği zevki hiçbir şeye değişmez dante. hatta düşündüklerinden ve hissettiklerinden dolayı gelebilecek her türlü cezaya da razıdır. aşk ya da aşk acısı zaman zaman ölüme kadar yaklaştırır onu. çünkü öldüğü zaman kendini hayatı boyunca saran aşkın onu diğer dünyada da bırakmayacağını düşünür. onu, beatrice’in emrinde olduğu, onun her dediğini yaptığı, ve beatrice’i hiç üzmediği fikrine kadar götürür ve ölüme seslenir:


ölüm, sen ki istediğini yapıyorsun bu kadının,
merhamet et, beni mahvetmeden önce,
ona git, söylesin sana:
neden ışığı o gözlerin,
bana acı veren, esirgendi benden:
bir başkası alıyorsa onu
söyle bana, yanılgıdan kurtar beni,
çok daha az acıyla olsun ölümüm.

yıllar yıllardır bildiğim, cahit sıtkı tarancı'nın yaş 35 şiirinde ki "dante gibi ortasındayız ömrün" mısrasındaki "dante"nin kendisi olduğunu 15 saniye önce öğrendiğim, italyan şair ve politikacı.
en bilinen eseri, okunmasa bile çoğu kişinin adını muhakkak duymuş olduğu, dünya edebiyat tarihinin en önemli eserlerinden birisi olan ilahi komedya'dır.

nasıl olur da, yıllarca bu dante nedir ki diye merak etmemişim ve ya adını bildiğim bu adamla nasıl eşleştirememişim?
sanırım şiirdir, olur böyle enteresan kelimeler diyip, olayın özünü anladığım için konuyu es geçmişim.

kendisi insan ömrünü ortalama 70 yıl olarak hesaplanmış ve cahit sıtkı tarancı da buna gönderme yaparak yolun yarısını 35 yaş olarak şiir haline getirmiş.
hepsi iyi hoş da, dante 56 yaşında, tarancı 46 yaşında ölmüş.
yani demek ki, yaşama çizgiler çizmek anlamsızmış.
sığ düşünüyor olmak, ve dünya edebiyatı için önemli olan bu insanı eleştirme cüretini kendimde bulduğum için, bir miktar buruk olsam da, yolun yarısı denilen noktaya neredeyse varmış bir kişi olarak, ikisinin de bu şekilde yaşama çizgi çizip, bir çok insanın bilinçaltına bu varsayımları yerleştirmiş olmalarını sevemedim.

üçlemesini (cehennem, cennet, araf) bir solukta okudum ve gerçekten de çok beğendim. döneminin en iyilerinden biri. herkes okumalı bence. en sevdiğim cehennem'di.

tom hanks'ın canlandırdığı robert langdon'ın, cehennem adlı filmde maskesini aradığı ünlü şair ve düşünür.

günümüzün çarpık ve kaynaksız bilgi çöplüğünden nasibini almış bir başka tarihi figür daha zira kendisine ait olmayan alıntılar çeşitli mecralarda sıklıkla görülmekle birlikte, kendisine ait olan alıntılar da çarpıtılarak aktarılıyor. konuyu dante'ye getirmeden önce meseleyi biraz açmakta fayda var.

bir cümleyi bir metinden cımbızlayarak çekip çıkarmak çoğu zaman onu bağlamından koparır. cümle kontekstten tamamen ayrılarak bütünüyle bireyin fikirlerine hizmet etmeye başlar. bunu 'yazarın ölümü'* ile açıklamak abesle iştigal zira mevzubahis olan durum; metnin, yazarın kaleminden çıktıktan sonra bireyin kendi düşünsel süzgecinden geçirerek yeni bir düşünceye dönüştürme sürecini kapsamaktansa; metnin öncesi ve sonrasını yok hükmünde sayarak cümleyi bağlamdan koparmak ile ilintili. özellikle buna nietzsche gibi düşünürlerin maruz kaldığı aşikar. daha bariz bir örnek üzerinden ilerlersek; roland barthes'in meşhur alıntısını emsal gösterebiliriz.

bu alıntı sıklıkla 'dilin yapısı' baz alınarak ortaya konulan bir tespit olmaktan çıkarılarak bir olay yahut duruma entegre edilmeye çalışılır. yazınsal eserler vermiş pek çok tarihi figür zaman zaman bu durumdan muzdarip olmuştur. metin içerisinden cümleleri cımbızlayarak seçip almak bir kenara; dante'nin eskatolojisi bu anlamda oldukça büyük çarpıtmalara konu olabiliyor. üstelik bu, barthes ve nietzsche gibi içerisinden kolayca çıkılabilecek bir alan da oluşturmuyor. anlaşılması oldukça güç bir tahrip zira metin birebir kopyalanmaktansa ufak değişimler ile yeniden biçimlendiriliyor. orijinal dilinde okunmadığı takdirde de bu değişimi çeviri hatasına veyahut çevirmenin yorumuna bağlamak işten bile değil.

sözlük içerisinde dahi sıklıkla kullanılan alıntılardan biri üzerinden ilerleyelim zira bu alıntı zamanında siyasi figürlerin dillerine pelesenk olmuş koca bir hatadan ibaret. peki nedir bu meşhur alıntı?

normal şartlarda alıntılara orijinal dilinde de yer vermeye özen gösteririm ancak ilahi komedya'ya veya orijinaline bağlı kalırsak la divina commedia'nın l'inferno'suna mâl edilen bu alıntı özünde ana metinde bulunmuyor. ancak ufak bir şirinlik yaparak eğer bu alıntı sahiden metinde bulunsaydı nasıl olurdu düşüncesi ile orijinal dilinde not düşeceğim. italyanca'ya daha fazla hakim olan bir suser var ise eksiklerimi düzeltme inceliği gösterirse edit geçerim.

"ı posti più caldi all'ınferno sono riservati a coloro che nei momenti di grande crisi morale mantengono la loro neutralità."

"ı posti piu' caldi dell'inferno sono riservati a coloro che in tempo di grande crisi morale si mantengono neutrali."

iki alıntı da cümleyi rahatıkla karşılayacaktır ancak modern italyanca ile xiv. yüzyıldaki toskana lehçesini bir tutmak mümkün olmadığından bunlar farazi örnekler. unutmamakta fayda var.

gelelim bu asılsız alıntının ne zaman doğduğuna ve özünde inferno'nun hangi bölümünden cımbızlanıp tahrip edildiğine. öyle görünüyor ki 3. kanto'da yer alan 'günahkârlar' ya da daha spesifik bir terim olan 'ignavi' bölümü bu alıntının çıkış noktası. hem orijinal dilinde hem türkçe çevirisi ile baktığımız zaman bu detayı yakalamak oldukça kolay.

öncelikle belki de bu safsatanın en büyük dayanağı olan bölüme yani üçüncü kantonun 60. ayetine bakalım. bu ayet sıklıkla 'önemli bir anda, kriz zamanında büyük bir görevi ifa etmeden korkakça ve tarafsızca kaçmak' adı altında bu sözde alıntıya uydurulmaya çalışılıyor.

metnin orijinaline baktığımız zaman 'büyük görevi bırakıp kaçmak' gibi bir ibarenin yer aldığını görmüyoruz. scapparedeğil 'rifiuto' yani reddetme ifadesi kullanılıyor. rifiuto yerine göre bir şeyi çok sert ve kaba bir biçimde reddetme anlamında da kullanılıyor. gran/grande ise 'büyük' anlamından ziyade 'yüksek/ulu' olarak kullanılmış bu ayette. biraz daha kurcaladığımızda modern italyanca'da yer almayan bir kelime daha var; viltade. kelime, günümüz italyan dilinde vilta yani korkaklık olarak karşımıza çıksa da özünde daha spesifik bir durumu temsil eder. bir çeşit zıtlıktan faydalanır. viltade kabaca nobilitas(asalet) kelimesinin zıddı olan vilitas'a (ucuz, düşük, alçak) bir referanstır. yani cesur kelimesinin zıddından ziyade asil kelimesinin tersini kasteder. non-nobilitas olarak kabul edebiliriz sanıyorum. bu bilgiler ışığında ilgili metnin genel çevirisi aşağı yukarı şöyle olacaktır:

"içlerinden kimilerini tanıdım; alçaklığı yüzünden yüce olanı reddedenin gölgesini de tanıdım."

burada parantez açmak gerekir zira çevirmenin tam olarak hatalı olduğu da söylenemez. 'görev' ibaresini eklenmesinin temel sebebi bizzat dante'nin oğlu jacopo alighieri'nin söylemlerinden ileri geliyor zira jacopo'nun ifadesine göre dante, bu ayeti; seçildikten kısa süre sonra görev reddi yapan papa celestino v'i hedef alarak yazıyor ve bu görev için kendini yeterli görmeyerek görevinden istifa etmesini alçaklık olarak nitelendiriyor. kimi kaynaklarda 'korkakça bir yetersizlik hissi' olarak da tanımlanır. celestino'nun dönemine göre daha ileri görüşlü bir figür olması da dante'nin düşüncelerini etkilemiştir çünkü celestino, kilisenin halkı sömüren mevcut durumundan rahatsızlık duyar ve bu durumu düzeltme çabası içerisindedir ancak buna rağmen astları tarafından yetersiz olduğuna inandırılarak -kimi kaynaklara göre bu yozlaşmanın karşısında umudunu yitirerek- görevinden istifa etmiştir. yani kısaca açıklamak gerekirse dante bu ayette kriz anında tarafsız kalmayı seçen bir korkağı hedef almaz. yetersizlik korkusu ve abartılı bir alçakgönüllük sergileyen bir tarafsızı hedef alır.

metnin kalanını incelediğimiz zaman, dante'nin burada siyasi/milli veyahut benzeri bir konuda seçilmiş bir tarafsızlık kastetmemekle birlikle genel olarak benimsenmiş bir tutumdan söz ediyor olduğunu görürüz. açıkça; gerek taraf seçemeyecek kadar kararsız gerek ise taraf seçme gereği görmeyecek kadar 'kayıtsız' bir tutum içerisinde bulunma halini kast ediyor. elbette bunu 'insan' bazında konuşuyoruz zira metnin bir kısmı melekleri de kapsamakta ancak o bölüm yalnızca durumu pekiştirmek için bir araç zira dante, düşünceleri dile getirmeyecek kadar korkak, çekimser, güvensiz veya umursamaz olanı da hedef tahtasına koyuyor yeniden.

metinde açıkça tarafsızların ne cennet ne de cehenneme kabul edilmediği ve cehennemin girişinde yani acheron'u geçemeden öylece beklediği de görülüyor. üstelik cezalarını alıntıda bahsedildiği gibi ne cehennemin en karanlık ne de en sıcak yerinde çekiyorlar. bu da mevcut alıntının bir bakıma altını oyuyor.

özetle; alıntının tamamen alt metin ile ilişkisiz olduğunu söylemek bir hata olur ancak eksik bilgiler ve çarpıtmalar ile dolu olduğu da bir gerçek. bu alıntının temeli ise; henry powell spring'in 1944 tarihli 'what is truth' derlemesinde, 1800'lerden bu yana dini yapılanmaların cehennem tasviri için kullandığı benzer ifadelerden uyarlama bir cümleyi dante'ye ithaf etmesinden ileri geliyor ve bu durum da zamanla pek çok siyasi figürün dante ismini kullanarak bu alıntıya konuşmalarında yer vermesine sebep oluyor.

"cehennemin en sıcak yeri lazanyayı kıymalı tercih edenlere ve j.j. abrams'a ayrılmıştır."
gandalf alighieri.

1265/1321 yılları arasında yaşamış italyan şair ve siyasetçi.

ilahi komedya ile tanınır.

cehennem, cennet ve araftan oluşan 3 ciltlik rehberi vergiliıs ile zihninde yaptığı seyahattir. italyanca dilinde olan kitabın alt metinleri olmakla birlikte italyan edebiyatının en önemli eserlerindendir. bir kez gördüğü beatrice aşık olmuş ve en büyük ilham kaynağı olmuştur.

ilahi komedya eseri ile tanınmış italyan şair ve siyasetçi iken; 1265/ 1321 yılları arasında yaşamıştır.
bahsi geçen la divina commedia eser cennet/ cehennem/ araf ciltlerinden oluşmakta olup modern italyancanın temelini oluşturacak kadar derindir.

sanatçının asıl adının durante olduğu dante olarak kısaltmıştır.

uykuya dalar gibi, yerde buldum kendimi

divine comedy ile bilinir özellikle eser'de göze batan kısım inferno'dur. inferno'da cehennemin tasvirini yapar, ona 7 kat verir ve 7 kat'a konumlanan insanları yaptıklarına göre kategorize eder. işin ilginç tarafı yazdığı kurgunun, gerçek dini yapıyla benzer olmasıdır. gerçekte var olan cehennem anlatımından çok, dantenin infernosunda cehennemin en dibi buzla kaplıdır çünkü buz, en az ateş kadar yakar.

bunca kaos'un içerisinde bir de kendisinin aşık olduğu güzeller güzeli beatrice konumlandırılır. edebiyatçılar için hazine bir eserdir. şahsen bölümde okuduğumuz zamanları hatırlıyorum.

ah dante!

pek bilinmez ama aynı shakespeare ve dostoyevski gibi ileri derecede türk düşmanıdır bu adam. ha ama o dönemlerin yazarları gerçekten edebiyatın hakkını vererek kendilerini zevkle okutuyorlar o ayrı.

"tuzun başka bir adamın ekmeğinin tadı olduğunu ve başka bir adamın merdivenlerinden inip çıkmanın ne kadar zor olduğunu göreceksin"

demiştir.