1.
kars islam şûrası, ı. dünya savaşı'nın ardından osmanlı imparatorluğu'nun doğu sınır bölgelerinden çekilmesiyle ortaya çıkan otorite boşluğunda, kars ve çevresindeki müslüman halkın haklarını korumak amacıyla kurulmuş yerel bir yönetim teşkilatıdır. 5 kasım 1918 tarihinde kars'ta kurulan bu şûra, özellikle ermeni ve gürcü işgallerine karşı bölgeyi savunmak ve halkın kendi geleceğini tayin etmesini sağlamak amacıyla faaliyet göstermeye başladı. kurucuları arasında borçalı’lı kepenekçi emin ağa ve piroğlu fahreddin gibi isimler öne çıkmaktadır.
14 kasım 1918'de toplanan ilk kongrede, 8 üyeden oluşan “milli islam şûrası merkezi umumiyesi” adlı geçici bir hükümet kuruldu. ardından 30 kasım’da yapılan ikinci büyük kongrede, temsilci sayısı arttırılarak daha geniş katılımlı bir yapı oluşturuldu ve “milli şûra hükümeti” adıyla idari gücü pekiştirildi. bu yapı, kısa sürede bölgedeki birçok ilçede şûra şubeleri açarak etkisini artırdı. bu şûra; oltu, ardahan, kağızman, ahıska, batum, artvin ve nahçıvan gibi pek çok şehir ve kasabada yönetimi fiilen devraldı.
17-18 ocak 1919’da yapılan büyük kars kongresi sonucunda bu hükümetin yapısı yeniden düzenlendi ve adı “cenûb-i garbi kafkas hükûmet-i muvakkate-i milliyesi” olarak değiştirildi. bu yeni yapılanma, 131 üyeden oluşan bir parlamento ve anayasaya benzer ilkeleri içeren bir hükümet sistemi kurdu. başkanlığa cihangirzade ibrahim bey seçildi. 25 mart 1919’da ise bu yapı resmen “cenûb-i garbi kafkas hükûmet-i cumhuriyesi” adını aldı. bu devlet, halkın doğrudan seçtiği bir parlamentoya sahipti ve kadınlara seçme-seçilme hakkı tanıyan ilk yönetimlerden biri olarak tarihe geçti. aynı zamanda, içinde ermeni ve gürcü temsilcilerin de bulunduğu çok milletli ve çok kültürlü bir meclis yapısı benimsendi.
ancak bu yönetim uzun ömürlü olamadı. nisan 1919’da ingilizler, bölgedeki ermeni heyetlerini destekleyerek kars’a müdahale etti. kars cumhuriyeti'nin yöneticileri tutuklanarak malta adası'na sürgüne gönderildi. bu müdahale ile hükümet fiilen sona erdi. ancak 1920 sonbaharında türk ordusu, kazım karabekir paşa komutasında kars’ı yeniden ele geçirdi.
kars islam şûrası ve devamındaki cumhuriyet yönetimi, anadolu’daki ilk yerel cumhuriyet deneyimlerinden biri olarak kabul edilir. halk tabanına dayanan bu yapı, bölgesel özerklik, çok kültürlülük, kadın hakları ve anayasal bir sistem kurma çabası açısından dikkat çekici ve tarihî öneme sahiptir. türkiye cumhuriyeti’nin kurulmasından önce, bölgedeki halkın kendi kendini yönetme iradesini ortaya koyduğu nadir örneklerden biridir.
14 kasım 1918'de toplanan ilk kongrede, 8 üyeden oluşan “milli islam şûrası merkezi umumiyesi” adlı geçici bir hükümet kuruldu. ardından 30 kasım’da yapılan ikinci büyük kongrede, temsilci sayısı arttırılarak daha geniş katılımlı bir yapı oluşturuldu ve “milli şûra hükümeti” adıyla idari gücü pekiştirildi. bu yapı, kısa sürede bölgedeki birçok ilçede şûra şubeleri açarak etkisini artırdı. bu şûra; oltu, ardahan, kağızman, ahıska, batum, artvin ve nahçıvan gibi pek çok şehir ve kasabada yönetimi fiilen devraldı.
17-18 ocak 1919’da yapılan büyük kars kongresi sonucunda bu hükümetin yapısı yeniden düzenlendi ve adı “cenûb-i garbi kafkas hükûmet-i muvakkate-i milliyesi” olarak değiştirildi. bu yeni yapılanma, 131 üyeden oluşan bir parlamento ve anayasaya benzer ilkeleri içeren bir hükümet sistemi kurdu. başkanlığa cihangirzade ibrahim bey seçildi. 25 mart 1919’da ise bu yapı resmen “cenûb-i garbi kafkas hükûmet-i cumhuriyesi” adını aldı. bu devlet, halkın doğrudan seçtiği bir parlamentoya sahipti ve kadınlara seçme-seçilme hakkı tanıyan ilk yönetimlerden biri olarak tarihe geçti. aynı zamanda, içinde ermeni ve gürcü temsilcilerin de bulunduğu çok milletli ve çok kültürlü bir meclis yapısı benimsendi.
ancak bu yönetim uzun ömürlü olamadı. nisan 1919’da ingilizler, bölgedeki ermeni heyetlerini destekleyerek kars’a müdahale etti. kars cumhuriyeti'nin yöneticileri tutuklanarak malta adası'na sürgüne gönderildi. bu müdahale ile hükümet fiilen sona erdi. ancak 1920 sonbaharında türk ordusu, kazım karabekir paşa komutasında kars’ı yeniden ele geçirdi.
kars islam şûrası ve devamındaki cumhuriyet yönetimi, anadolu’daki ilk yerel cumhuriyet deneyimlerinden biri olarak kabul edilir. halk tabanına dayanan bu yapı, bölgesel özerklik, çok kültürlülük, kadın hakları ve anayasal bir sistem kurma çabası açısından dikkat çekici ve tarihî öneme sahiptir. türkiye cumhuriyeti’nin kurulmasından önce, bölgedeki halkın kendi kendini yönetme iradesini ortaya koyduğu nadir örneklerden biridir.
devamını gör...