panoptikon

ingiliz jeremy bentham'ın 1785'te tasarlamış olduğu konsept bir hapishane modelidir. aşağıdaki resimden de görebileceğiniz üzere bu modelde gardiyanlar bütün hücreleri ve mahkumların aynı anda (burası gerçekten önemli) neler yaptığını denetleme şansına sahiptir. bu sebepten dolayı panoptikon, michel foucault'un bedenlerin disiplini ve güç merkezi ile alakalı tezlerinde oldukça önemli bir yer tutmaktadır. bununla paralel olarak hapishanenin doğuşu kitabında bu modelden sıklıkla bahsedilmektedir.

edit: düzeltme için aşağıdaki tanımı yapan yazara teşekkür ederim.

gözlem mekanizmasından ziyade, bir denetim biçimidir; olanı gören göz değil, ideali yaptıran bir sistem. mahkumlar bu sistemde her an, her saniye olması gerektiği gibi davranmaya bir nevi zorlanmıştır.

oz lan bu.

uysal organlar, yönetimsellik, disiplinin içselleştirilmesi..

fabrikada bir heyula dolaşıyor, jeremy bentham'ın heyulası.

ne bileyim ben mimari tasarım deyince selim bey beni fabrikaya götürecek gözlerim bağlı şekilde sonra ben makinenin çevresinin değişimine inanamayacağım ve selim beye sarılarak ağlayacağım sanmıştım gökyüzü desenli boktan led tavanın altında.

ama öyle olmadı elbette, küçük bir pencere yapıldı tam koridoru gören asma kata. şair ruhlu müdürümüz seslendi marx gibi işçi sınıfına;

"pencere en iyisi pencere
işçi sınıfını izlerim
dört duvarı göreceğime."

bakın bu toplum bilimciler bilmem kaç yıl önce evde otururken aklına bir fikir gelip kendisinden yıllar sonra gelen insanların hayatını zora sokan pezevenkler aslında.
şimdi o önü ayna arkası cam pencereden bizi izliyor müdür ve biz onun orada olup olmadığını bilemediğimiz için her zaman tetikte çalışıyoruz.

aslında hapishanedeyiz ama biz adına fabrika diyoruz, sabah sekiz akşam on kaldığımız bu yerin adına. gerçekten bunu nasıl kabul ediyoruz ben de bilmiyorum gönüllü kulluk iliklerimize kadar işlemiş durumda.

aslında bir mimari tuzak. ortada tek bir kule, etrafında daire şeklinde dizilmiş hücreler. her hücre dışarıya doğru açık, ama kuleye bakan tarafı tamamen şeffaf. kulenin içinde bir gardiyan olabilir de olmayabilir de hiçbir zaman emin olamazsın. önemli olan da zaten o değil. önemli olan, her an görülebilir olma ihtimali.

jeremy bentham bunu “verimlilik” diye satmıştı. tek bir göz, yüzlerce mahkumu kontrol eder az insanla çok iş. ucuz, pratik, modern. ama michel foucault gelip o planı alıp ters yüz etti. “bu sadece hapishane değil,” dedi, “bu yeni toplumun taslağı.”

çünkü panoptikonun asıl silahı duvar değil, göz. fiziksel güç kullanmıyor, sopa sallamıyor. sadece “görülebilirsin” diyor ve susuyor. o sessizlik yeterince güçlü olunca gardiyana bile ihtiyaç kalmıyor. mahkum kendi gardiyanı oluyor. yanlış adım atmamak için kendi hareketlerini kısıtlıyor, kendi sesini alçaltıyor, kendi düşüncelerini bile sansürlüyorsun. dışarıdaki göz yavaş yavaş kafanın içine taşınıyor.

bugün o kuleyi aramana gerek yok. o kule artık cebinde. o kule her ekran, her bildirim, her “görüntülendi” yazısı, her beğeni sayısı. kim baktığını bilmiyorsun ama birilerinin baktığını hissediyorsun. paylaşırken bir saniye durup “nasıl algılanır?” diye düşünüyorsun ya, işte o saniye panoptikon çalışıyor. fotoğrafı çekmeden önce yüz ifadesini ayarlıyorsun, cümleyi yazmadan önce “acaba abartıyor muyum” diye içinden geçiriyorsun, hatta bazen gerçekten istediğin şeyi yapmıyorsun çünkü “yanlış anlaşılır” diyorsun.

en sinsi tarafı da bu, seni zorla susturmuyor, sen kendi kendini susturmaya başlıyorsun. seni zincirlemiyor, sen kendi zincirini örmeye gönüllü oluyorsun. ve bir süre sonra şu soru içini kemiriyor: ben gerçekten böyle miyim, yoksa sadece izleniyormuş gibi mi yaşıyorum?

panoptikon bu yüzden korkutucu. çünkü en sonunda hapishane duvarları kalksa bile, içindeki gardiyan yerli yerinde kalıyor. ve en kötüsü, o gardiyanın anahtarı sende. ama kapıyı açmayı unutmuşsun.

sosyal medyadan önce tanrı vardı.*