tümenbaşı

tümenbaşı denildiğini ilk kez duyuyorum. tümgeneral deniyor genelde dediğim başlıktır.

tümenbaşı; tümgeneralin orta asya türkçesi'ndeki orijinal adıdır çünkü bilindiği üzere tümgeneral, tümen komutanıdır.

muhtemelen hunlardan beri kullanılmamış olan rütbe.

hun/hiung-nu'ların kendileri kayıt tutmadığı için nasıl askeri rütbeler vardı bilinmiyor bilinenler;

*tan-hu (şan-yu veya çen-yü diye de okunabilir): askeri bir rütbeden ziyade kral anlamına gelen unvan sonraki juan-juan ve göktürk/tu-kiu'larda kaan, kağan karşılığı.

*sol ve sağ bilge/“guzhuo” kralları (sol ve sağ tuki wang, 左賢王 – 右賢王) : hükümdardan sonraki en yüksek iki komutan. ordunun ve boyların yarısının idaresi. hiung-nu karşılığı bilinmiyor ama bizdeki gibi doğudaki han/kağan batıdaki yabgu/baygu ya o hesap muhtemelen. şu yani sırasıyla hiung-nu, oguz ve moğol devlet teşkilatlanması


*“wan” (王):daha küçük dereceli prensler/komutanlar.

*da jiang (大將): büyük komutan, çin kaynaklarının verdiği isim; hunların kendi unvanı farklıydı.

*toğri/doğri: tigin/tegin kökenli olabilir, kraliyet ailesi mensubu komutan.

hun/hiung-nu ordusu onlu sisteme dayanıyordu (10.000’lik tümenler, çincede “wan” diye çevrilmiş). bu sistem göktürkler, büyük moğollar ve daha sonrakilere aynen geçmiş.

bizans/doğu roma ve batı roma kaynaklarından geçen bilgiler daha sınırlı misal attila kral, ama kaynaklarda “rex”, “basileus” diye geçiyor. hunların kendi dilinde kağan hatta daha spesifik olarak "kun-han" gibi bir unvan kullanmış olabilir. fakat kendi dillerinde hangi unvanları kullanıyorlardı maalesef yine öğrenemiyoruz.

jordanes, hun soylularından bahsederken yine latin terminoloji kullanıyor: nobiles (soylular), satrapae (valiler), duces (komutanlar). burada da hunların kendi unvanlarını öğrenemiyoruz.

priskos mesela onegesius (orestes’in babası) için bizans elçilerinde “attila’nın en güçlü adamı, attila’dan sonra devletin ikinci kişisi” diyor. ama unvanını hun dilinde yazmıyor. onu "logades" (bakan) olarak kaydediyor muhtemelen onegesius bir şad, çor ya da tarkan hatta belki yabgu statüsünde idi, ama bizans kaynaklarında sadece şahıs adıyla geçiyor.

ammianus marcellinus hunlardan bahsederken “reguli” (küçük krallar), “satrapae” ve “ducum” ifadelerini kullanıyor. yani hun beyleri ve komutanlarını kendi roma aristokrat unvanlarıyla aktarıyor.

biz bu eski türkçe rütbeleri hun-avar ve göktürk dahil ve bakiye boylardaki rütbelerden biliyoruz bunları da karışık olarak sıralamak gerekirse kağan (kaan, k'an, han, gan şeklinde de telaffuz edilir), şad, tigin, idikut, bey (beg, bek şeklinde de söylenir), sübaşı, çavuş, elteber, tudun, çor (çur), boyla, seymen (seğmen olarak da söylenir karahanlıca/hakaniye "sökmen" sözcüğünden türediği söylenir), inal, yabgu (kimekler "baygu" diye kullanmış) apa-buyruk (devlet görevlisi anlamında) misal hun-avar ve göktürk karışımından şekillenmiş bulgarlara baktığımızda batır/batur (bahadır), kan-as-ubigi ya da kanas ubigi ("kan" yani han ve "as-ubigi" kısmının ise sü begi yani ordu komutanı anlamına geldiğini iddia eden olduğu gibi hint-avrupa dillerinden "su baga" yani tanrı kral, yunanca "theou archon" karşılığı olduğu da söylenir), kalutarkan ve bulaistarkan (tarkan), kavhan (kapgan?), han, syu-beg (sü-beg, zeybek?), alagobatur (alp-batur) gibi örnekler de var.

bir de ek bilgi olarak vermek gerekirse rumen/aroman ve bulgarlardaki soylu anlamındaki "boyar" unvanı, göktürk ve bulgar dilinde (bolgar, türk olan yani) soylu anlamına gelen boyla unvanından, yine ağırlıklı olarak rumen ve sırpların kullandığı "simeni" ise türkçe seğmen/seymen'den gelir. yine aynı şekilde özellikle balkan slavları tarafından kullanılan "ban" unvanının da panonya avarlarının "bayan" unvanından geldiği iddia edilse de üzerinde fikir birliği yoktur.