zaman tüneli

iran’da protestolarının yeni safhası

iran’da ekonomik çöküş, siyasal baskı ve otoriter yönetim biçimine karşı pazar gününden başlayan toplumsal huzursuzluk, salı günü itibarıyla yeni bir safhaya girdi. grevler ve protesto eylemleri, önceki günlere kıyasla daha geniş bir coğrafyaya yayılarak yalnızca sokakları değil, üniversiteleri ve farklı kent merkezlerini de kapsadı. bu gelişmeler, protestoların artık sektörel ya da yerel taleplerle sınırlı kalmadığını; rejim karşıtı daha bütünlüklü bir siyasal itiraz hattına evrildiğini gösteriyor.

protestoların coğrafi yayılımı

sahadan gelen bilgilere göre, akşam saatlerinin gelmesiyle birlikte tahran’ın çeşitli bölgelerinde ve ülkenin birçok kentinde protestolar devam etti. hükümetin “hava soğukluğu” gerekçesiyle ülke genelinde tatil ilan etmesine rağmen, protesto dalgasının kesintiye uğramadığı gözlemlendi.
arak, hemedan, memseni , fuladşehr (isfahan) gibi kentlerde gece protestoları düzenlendi. arak’ta göstericiler “diktatöre ölüm” sloganları atarken, hemedan’da protestoların güvenlik güçleriyle birebir çatışmalara dönüştüğü bildirildi. bu tablo, rejimin özellikle yerel düzeyde kamu düzenini kontrol etme kapasitesinin giderek zorlandığına işaret ediyor.

öte yandan tahran’da esnafın öncülüğünde başlatılan protestoların kısa sürede ülke geneline yayıldığı görülüyor. hemedan, esedabad, arak, fuladşehr, marlik, melard, kerman, kirmanşah, reşt, isfahan, melhed, şiraz ize ve nurabad mameseni gibi çok sayıda kentte protesto gösterileri düzenleniyor.

sloganlar ve siyasal içerik

sahadan gelen raporlar, protestocuların sloganlarının ortak bir siyasal çizgide birleştiğini ortaya koyuyor. “diktatöre ölüm” başta olmak üzere rejim karşıtı söylemler, hem esnaf hem de öğrenciler arasında yaygın biçimde dile getiriliyor.

yetkililerin, sloganları bastırmak ya da yönlendirmek amacıyla paralel protesto hareketi oluşturma yöntemlerine başvurduğu; ancak bu girişimlerin etkili olmadığı bildiriliyor. bu durum, protestoların kendiliğindenliğini ve tabandan gelen siyasal bilincin güçlendiğini gösteren önemli bir gösterge olarak değerlendiriliyor.

üniversiteler: protestoların stratejik merkezleri

protesto dalgasının en dikkat çekici boyutlarından biri, üniversitelerde eş zamanlı eylemlerin gerçekleşmesi oldu. tahran’daki elim ve kültür, elim ve sanat, şehid beheşti, tahran, hâce nasir ve politeknik üniversiteleri başta olmak üzere birçok yükseköğretim kurumunda öğrenci protestoları düzenlendi.

eylemler önceden yapılan çağrılar doğrultusunda gerçekleşirken, üniversitelerde güvenlik önlemlerinin artırıldığı ve öğrencilere yönelik baskının yoğunlaştığı bildirildi. protestolar tahran’la sınırlı kalmayarak yezd üniversitesi ve isfahan sanayi üniversitesi gibi taşra üniversitelerine de yayıldı. öne çıkan sloganlar, öğrencilerin taleplerinin yalnızca akademik ya da üniversite içi sorunlarla sınırlı olmadığını; doğrudan rejim karşıtı bir siyasal pozisyon aldıklarını ortaya koyuyor.
allame tabatabai üniversitesi yurtlarında gece saatlerinde atılan sloganlar ise protestoların yalnızca gündüz saatleriyle ve kamusal meydanlarla sınırlı kalmadığını, yarı-özel alanlara da yayıldığını gösteriyor. yurt eylemleri, rejim açısından denetimi daha zor ve sembolik açıdan daha hassas alanlar olarak değerlendiriliyor.

öğrenci hareketi ve ideolojik çerçeve

hâce nasir üniversitesi öğrencileri tarafından okunan bildiri, protestoların ideolojik çerçevesini açık biçimde ortaya koyuyor. bildiride rejim; liyakatsizlik, yolsuzluk, ayrımcılık ve baskı politikaları üzerinden eleştirilirken, üniversite yönetimleri de iktidar yapısının bir uzantısı olarak tanımlanıyor. “öğrenci susmak için yaratılmamıştır” vurgusu, üniversitelerin muhalefetin entelektüel ve siyasal merkezleri olma işlevini sürdürdüğünü gösteriyor.

aynı üniversitede kız öğrencilerin başörtülerini çıkararak protestoya katılması, eylemlerin simgesel boyutunu daha da güçlendirdi. “ne zorunlu başörtüsü ne tokat, özgürlük ve eşitlik” sloganı, zorunlu örtünme politikalarına karşı direnişin hâlen protestoların merkezinde yer aldığını ortaya koyuyor. bu hat, 2022’de başlayan sürecin toplumsal hafızada canlılığını koruduğuna işaret ediyor.

son tahlilde; ortaya çıkan tablo, iran’daki protestoların parçalı ve geçici tepkiler olmaktan çıkarak; esnaf, öğrenciler ve kentli orta sınıflar arasında kesişen daha geniş bir toplumsal itiraz hattına dönüştüğünü gösteriyor. protestoların coğrafi yaygınlığı ve sloganların siyasal netliği, rejimin yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda derinleşen bir meşruiyet kriziyle karşı karşıya olduğuna işaret ediyor.

kısa vadede sert güvenlik önlemleriyle protestoları bastırma girişimlerinin artması beklenirken, orta vadede üniversiteler ve kent merkezleri etrafında şekillenen bu protesto dalgasının, iran siyasetinde yeni kırılma noktalarına zemin hazırlayabileceği değerlendiriliyor.

abd büyükelçiliği, vatandaşları için depremde yapılması gerekenleri anlattığı türkçe uyarı metni yayınladı. uyarıda 'çök-kapan-tutun' denildi ve "dışarı çıkmanın güvenli olduğundan kesinlikle emin olmadığınız sürece içeride kalın" uyarısı yer aldı

***

abd merkezli new york times 13 aralık’ta ‘marmara denizi’nin derinliklerinde endişe verici’ şeyler olduğunu yazmıştı. gazeteye konuşan britanyalı sismolog stephen hicks “istanbul hedef tahtasında” demişti.

cornell üniversitesi’nden deprem bilimci judith hubbard da “istanbul yakınlarında meydana gelecek çok büyük bir deprem muhtemelen yakın tarihin en kötü insani felaketlerinden birine neden olacak” demişti.