zaman tüneli

"arka plan ve durum
1915 yılında yaşanan sarıkamış harekatı felaketi ve ardından gelen rus taarruzları sonucunda osmanlı ordusu (3. ordu) büyük güç kaybetmişti. 1916 başlarında ruslar; erzurum, trabzon, van ve erzincan gibi stratejik şehirleri işgal etmişlerdi. rus ordusunun bir sonraki hedefi güneye inerek muş ve bitlis üzerinden diyarbakır'a ulaşmak ve mezopotamya (ırak) cephesiyle bağlantı kurmaktı.

mustafa kemal paşa’nın atanması
çanakkale cephesi'ndeki başarılarından sonra anafartalar kahramanı olarak tanınan mustafa kemal, 1916 yılının mart ayında diyarbakır'daki 16. kolordu komutanlığı'na atandı. bu sırada rütbesi de generalliğe (mirliva/paşa) yükseltildi.

mustafa kemal bölgeye geldiğinde ordu;

moralmen çöküntü içindeydi,
açlık ve hastalıklarla boğuşuyordu,
teçhizat ve mühimmat eksikliği çekiyordu.

mustafa kemal paşa ilk iş olarak askerlerin beslenme, giyinme ve sağlık sorunlarını çözmeye odaklandı. disiplini yeniden tesis etti ve dağınık birlikleri savaşa hazır hale getirdi.

3. harekâtın gelişimi
ruslar, 1916 temmuz ayında büyük bir saldırı başlatarak muş ve bitlis'i işgal ettiler. bu durum diyarbakır kapılarının ruslara açılması anlamına geliyordu ve stratejik açıdan çok tehlikeliydi.

mustafa kemal paşa komutasındaki 16. kolordu, hazırlıklarını tamamladıktan sonra karşı taarruza geçti.

taarruz planı: mustafa kemal, düşmanın sayıca ve teçhizatça üstün olmasına rağmen, ani ve hızlı bir kuşatma harekatı planladı. coğrafi şartların zorluğunu avantaja çevirmeyi hedefledi.

savaş: ağustos ayı başında türk birlikleri saldırıya geçti. şiddetli çarpışmalar yaşandı.

4. zafer ve şehirlerin kurtarılması
mustafa kemal paşa'nın bizzat yönettiği bu harekat sonucunda:
7 ağustos 1916 sabahı muş rus işgalinden kurtarıldı.
8 ağustos 1916 sabahı ise bitlis geri alındı.
rus birlikleri ağır kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kaldı.

5. harekâtın önemi ve sonuçları
rus ilerlemesinin durdurulması: rusların anadolu'nun içlerine (diyarbakır ve iskenderun hattına) sarkması ve ingilizlerle ırak'ta birleşme hayalleri suya düştü.

moral kaynağı: sarıkamış'tan beri sürekli geri çekilen ve yenilen doğu ordusu için bu zafer büyük bir moral kaynağı oldu.
mustafa kemal’in liderliği: mustafa kemal, sadece bir savunma savaşı (çanakkale) ustası değil, aynı zamanda zorlu dağ şartlarında bir taarruz harekatını yönetebilecek bir stratejist olduğunu kanıtladı.

madalya: bu başarısından dolayı kendisine "altın kılıçlı imtiyaz madalyası" verildi.

özetle; 1916 muş-bitlis harekâtı, çöküş halindeki bir cephenin mustafa kemal paşa'nın liderliği ve stratejik hamleleriyle geçici de olsa toparlandığı ve vatan topraklarının işgalden kurtarıldığı tarihi bir başarıdır.

zafer sonrası ve rus karşı taarruzları
muş ve bitlis’in 7-8 ağustos 1916'da kurtarılması savaşın bittiği anlamına gelmiyordu. rus kafkas ordusu, kaybettiği bu stratejik noktaları geri almak için ağustos sonu ve eylül ayı boyunca şiddetli karşı taarruzlarda bulundu.
savunma savaşı: mustafa kemal paşa, ele geçirilen hatları korumak için birliklerini savunma düzenine geçirdi. rusların sayıca üstün birliklerine karşı özellikle çapakçur (bingöl) ve oğnut bölgelerinde kanlı çarpışmalar yaşandı.

hatların tutulması: türk askeri, mustafa kemal'in "hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır" (bu sözü daha sonra sakarya'da meşhur olsa da taktiği burada da uygulamıştır) anlayışına benzer bir dirençle, rusları geri püskürttü ve şehirlerin tekrar düşmesini engelledi.

7. ikinci ordu'nun genel durumu ve kış şartları
mustafa kemal'in 16. kolordusu başarılı olsa da, bağlı bulunduğu 2. ordu'nun diğer kanatları (ahmet izzet paşa komutasındaki) aynı başarıyı gösteremedi.

lojistik felaket: bölgenin sarp dağlık yapısı ve yaklaşan kış, osmanlı ordusunu vurdu. yiyecek ve cephane sevkiyatı durma noktasına geldi. 1916-1917 kışı çok sert geçti; on binlerce asker çatışmadan ziyade soğuk, açlık ve tifüs gibi hastalıklardan şehit oldu.

cephenin kilitlenmesi: kış bastırınca her iki taraf da (ruslar ve türkler) hareket edemez hale geldi ve cephe kilitlendi.

8. cephenin kapanışı: 1917 rus devrimi

bu cephedeki savaşın kesin sonucunu belirleyen olay, askeri bir zaferden ziyade siyasi bir gelişme oldu.

bolşevik ihtilali: 1917 yılında rusya'da çıkan bolşevik ihtilali (ekim devrimi), çarlık rusyası'nın çökmesine neden oldu. rus askerleri silahlarını bırakıp ülkelerine dönmeye başladılar.

erzincan mütarekesi: rusya savaştan çekilince, osmanlı devleti ile rusya arasında 18 aralık 1917'de erzincan mütarekesi imzalandı.

toprakların tamamen kurtarılması: rus ordusu çekilince, geride ermeni çeteleri kalsa da düzenli rus ordusu tehdidi ortadan kalktı. kazım karabekir paşa komutasındaki birlikler, ilerleyen dönemde erzurum, erzincan ve kars'ı da kurtararak doğu sınırımızı güvence altına aldı.

9. mustafa kemal paşa'nın bölgedeki izleri (silvan günleri)
harekât sırasında mustafa kemal paşa'nın karargahı diyarbakır'ın silvan ilçesindeydi. bu dönemde:
askeriyle çok yakından ilgilendi, karavana çorbasını onlarla içti.

bölge halkıyla iyi ilişkiler kurdu, aşiret reisleri ve halkın ileri gelenleriyle görüşerek onların devlete ve orduya sadakatini pekiştirdi.

silvan'da kaldığı konak (gazi konağı) bugün hala müze/hatıra evi olarak korunmaktadır.

özetle sonuç
1916 muş-bitlis harekâtı; 1. dünya savaşı'nın genel gidişatını (osmanlı'nın yenilgisini) değiştiremese de, doğu anadolu'nun tamamen rus işgaline girmesini engellemiş, rusların akdeniz'e ve mezopotamya'ya inme hayallerini bitirmiş ve mustafa kemal atatürk'ün askeri liderliğini perçinleyen "doğu'daki çanakkale" benzeri bir savunma/taarruz başarısı olarak tarihe geçmiştir.