1.
(bkz: pratik usun eleştirisi) kant'ın ahlak felsefesinin temellerini ortaya koyduğu eseridir. bu eleştirisinde kant uygulayıcı usun kendi kalıplarında biçimlendirdiği düzenlenmiş bir yasayı ortaya koyar ve bu evrensel olmalıdır. (bkz: evrensel ahlak yasası)
- usun pratik kullanımıyla ilgili durum başkadır. bu kullanımda us, tasarımlara uygun nesneleri ortaya koyan ya da bu nesneleri ortaya koymak için belirleyen; daha doğrusu kendi nedenselliğini belirleyen bir yeti olan, istencin belirleme nedeniyle uğraşır. çünkü burada us, en azından, istenci belirlemeyi başarabilir. sy 37
-pratik ilkeler, bir çok pratik kuralı kapsayan istencin genel belirlemesini içeren önermelerdir. bu önermelerin içerdiği koşul , yalnız öznenin istenci için gene öznece geçerli görülürse, onlar öznel ya da maksimlerdir. bu koşul her us taşıyan varlığın istenci için geçerli diye bilinirse önermeler nesnel ya da pratik yasalardır. sy 43
-deneysel belirleme nedenleri dışsal bir genel yasa koymaya elverişli olmadığı gibi bir içsel yasa koymaya da uygun değildir. çünkü her kişi kendi öznesini, bir başkası da gene kendi öznesini eğilimine temel edinir. öyle ki bir öznede ağır basan bir eğilimin yerini başka bir eğilim de alabilir. bütün eğilimleri bir koşula göre yönetecek, hepsini her bakımdan uyumlu kılacak bir yasa bulma olanağı yoktur. sy 55
- öyle davran ki, senin istencinin maksimi her zaman genel bir yasa koymanın ilkesi olarak geçerlik kazanabilsin. sy 58
-salt us kendince pratiktir. insana ahlak yasası dediğimiz genel bir yasa verir. sy 59
-üzerinde sürekli, dirençle düşünülen iki konu hep artan bir hayranlık ve saygı katkısıyla insanın içini doldurur: üstümdeki yıldızlı gök ve içimdeki ahlak yasası. bunların ikisini de karanlıklarda gizlenmiş ya da çevrenimin dışındaki aşkın alandaymış gibi aramanın ve öyle sanmanın gereği yok. onları önümde görüyor ve varoluşumun bilinciyle dolaysızca bağlantılı kılıyorum. birincisi dıştaki duyular dünyasında bulunduğum yerde başlar ve içinde bulunduğum bağlantıyı dünyalar üzerinde dünyalarla, dizgelerden dizgelere geçerek oluşan dönemli devinimlerin sınırsız zamanlarına, bu zamanların başlangıcına ve süresine doğru giden sonsuz büyüklüğe değin genişletir. ikincisi benim görünmeyen benliğimde, kişiliğimde başlar ve beni gerçek sonsuzluğu olan ancak anlıkta sezilen bir dünyada, kendimle karşı karşıya getirir. ben, bu dünyayla ( onun aracılığıyla bütün görülebilir dünyayla) kendimi, orada olduğu gibi gelişigüzel değil, genel ve zorunlu bir bağlantı içinde tanırım. sayısız dünyaların çokluğuna özgü birinci görünüm, kısa bir süre için yaşam gücüyle donatıldıktan sonra kendisinden olduğu özdeği gezegene geri vermesi gereken, hayvansı bir yaratık olarak, önemini yok eder. buna karşılık ikincisi, düşünen bir varlık olarak değerimi, kişiliğim aracılığıyla, sonsuza değin yükseltir; çünkü bu kişilikte ahlak yasası, hayvanlıktan, dahası bütün duyular dünyasından bağımsız bir yaşamı aydınlığa çıkarır. bunu da, en azından, varoluşumun bu yasa dolayısıyla amaca uygun belirlenişinden kalkıp bu yaşam koşulları ve sınırlarıyla çevirmeden, sonsuza doğru gidebildiğince başarır.
hayranlık ve saygı araştırmada uyarıcı olabilirse de, araştırmanın eksikliğini gidermez. öyleyse araştırmayı yararlı ve konusunun yüceliğine uygun biçimde izlemek için ne yapmalı? burada örnekler uyarlamak için olduğu gibi öykünmede de işe yarayabilir. dünyaya bakış, her zaman insan duyuları önünde serili ve anlığımızın geniş alanında izlemeye elverişli olabilen görkemli görünümden başladı ve yıldızbilimle sona erdi. ahlak, geliştirilmesi ve işlenmesi sonsuz yarar ortaya koyan, insan doğasının en soylu özelliğiyle başladı ve düşünce katılığı ya da boş insanla bitti. işin en önemli bölümü, usun kullanımıyla ilgili bütün beceriksizce denemelerde, böyle sürer gider. nitekim ayakların, sık sık uygulanmakla birlikte kendiliğinden sonuç vermeyen kullanımıyla bağlantılı, sıradan bir deneyde doğrudan doğruya sergilenemeyen özelliklere değin durumu da böyle sürüp gider. ancak ne denli gecikse de, usun atmayı tasarladığı her adımın önceden düşünülmesi ve iyice gözden geçirilmiş bir yöntemin yolunda olması maksimi önemsendikten sonra, dünyanın kuruluşuna özgü yargılama büsbütün başka doğrultuya yöneldi. benzeri olmayan mutlu bir çıkış yolu buldu. bir taşın düşmesi, bir sarkacın devinimi öğelerine ve kendini ortaya koyan güçlere ayrılıp matematiksel nitelikte işlendi. sonunda, gözlem sürdükçe vazgeçmemizi gerektireceğinden korkmayacağımız, dünya yapısının o açık, daha değişmeyecek görünüşü ortaya çıktı.
bu örnek bize, kendi doğamızın ahlaka özgü yeteneklerinin incelenmesinde tutulacak yolu gösterdiği gibi benzer nitelikte iyi sonuç almamız için de umut verebiliyor. ahlaka özgü yargıda bulunan usun örnekleri elimizdedir. şimdi bunları, matematiğinki elden gelmediğinden kimyadakine benzer bir tutumla, öğelerini oluşturan kavramlara ayrıştırmak,, onlarda önceden bulunabilecek deneysel nesneyi ussaldan ayırmayı sıradan bir insan anlığında yineleyip denemek bize her ikisini de salt olarak tanıtabildiği gibi, bunu her birinin tek başına başarabileceğini de, kesinlikle gösterebilir. böylece, bir yandan daha işlenmemiş, eğitilmemiş bir kimsenin yargıda bulunma yanılgısını, bir yandan da bilgelik-taşı uzmanının yaptığı gibi doğanın yöntemsel bir araştırmasına ve bilgisine dayanmadan düş ürünü gömüler bulunduğu izlenimini uyandırarak gerçek gömüleri boş yere tüketen yüce usun ölçüsüz sıçramalarını engelleyebilir. tek sözcükle: bilim ( eleştirel olarak araştırılıp yöntemsel olarak kullanılırsa), bilgelik öğretisinden ne yapılması değil, tersine öğreticiler için herkesin gitmesi gereken bilgelik yolunu iyi ve açıkça tanınabilir nitelikte açmak ve başkalarını yanlış yola gitmekten alıkoyan bir davranış türü diye anlaşılırsa, bilgelik öğretisine varan bir dar kapı demektir. bu, bekçiliğini her zaman felsefenin üstlenmesi gereken, bir bilimdir. geniş topluluk, bu bilimin ayrıntılı araştırmasına katılmasa bile, böyle bir işlemden sonra, bu topluluk dosdoğru aydınlatabilecek öğretilere ilgi göstermelidir. sy 222-223
- usun pratik kullanımıyla ilgili durum başkadır. bu kullanımda us, tasarımlara uygun nesneleri ortaya koyan ya da bu nesneleri ortaya koymak için belirleyen; daha doğrusu kendi nedenselliğini belirleyen bir yeti olan, istencin belirleme nedeniyle uğraşır. çünkü burada us, en azından, istenci belirlemeyi başarabilir. sy 37
-pratik ilkeler, bir çok pratik kuralı kapsayan istencin genel belirlemesini içeren önermelerdir. bu önermelerin içerdiği koşul , yalnız öznenin istenci için gene öznece geçerli görülürse, onlar öznel ya da maksimlerdir. bu koşul her us taşıyan varlığın istenci için geçerli diye bilinirse önermeler nesnel ya da pratik yasalardır. sy 43
-deneysel belirleme nedenleri dışsal bir genel yasa koymaya elverişli olmadığı gibi bir içsel yasa koymaya da uygun değildir. çünkü her kişi kendi öznesini, bir başkası da gene kendi öznesini eğilimine temel edinir. öyle ki bir öznede ağır basan bir eğilimin yerini başka bir eğilim de alabilir. bütün eğilimleri bir koşula göre yönetecek, hepsini her bakımdan uyumlu kılacak bir yasa bulma olanağı yoktur. sy 55
- öyle davran ki, senin istencinin maksimi her zaman genel bir yasa koymanın ilkesi olarak geçerlik kazanabilsin. sy 58
-salt us kendince pratiktir. insana ahlak yasası dediğimiz genel bir yasa verir. sy 59
-üzerinde sürekli, dirençle düşünülen iki konu hep artan bir hayranlık ve saygı katkısıyla insanın içini doldurur: üstümdeki yıldızlı gök ve içimdeki ahlak yasası. bunların ikisini de karanlıklarda gizlenmiş ya da çevrenimin dışındaki aşkın alandaymış gibi aramanın ve öyle sanmanın gereği yok. onları önümde görüyor ve varoluşumun bilinciyle dolaysızca bağlantılı kılıyorum. birincisi dıştaki duyular dünyasında bulunduğum yerde başlar ve içinde bulunduğum bağlantıyı dünyalar üzerinde dünyalarla, dizgelerden dizgelere geçerek oluşan dönemli devinimlerin sınırsız zamanlarına, bu zamanların başlangıcına ve süresine doğru giden sonsuz büyüklüğe değin genişletir. ikincisi benim görünmeyen benliğimde, kişiliğimde başlar ve beni gerçek sonsuzluğu olan ancak anlıkta sezilen bir dünyada, kendimle karşı karşıya getirir. ben, bu dünyayla ( onun aracılığıyla bütün görülebilir dünyayla) kendimi, orada olduğu gibi gelişigüzel değil, genel ve zorunlu bir bağlantı içinde tanırım. sayısız dünyaların çokluğuna özgü birinci görünüm, kısa bir süre için yaşam gücüyle donatıldıktan sonra kendisinden olduğu özdeği gezegene geri vermesi gereken, hayvansı bir yaratık olarak, önemini yok eder. buna karşılık ikincisi, düşünen bir varlık olarak değerimi, kişiliğim aracılığıyla, sonsuza değin yükseltir; çünkü bu kişilikte ahlak yasası, hayvanlıktan, dahası bütün duyular dünyasından bağımsız bir yaşamı aydınlığa çıkarır. bunu da, en azından, varoluşumun bu yasa dolayısıyla amaca uygun belirlenişinden kalkıp bu yaşam koşulları ve sınırlarıyla çevirmeden, sonsuza doğru gidebildiğince başarır.
hayranlık ve saygı araştırmada uyarıcı olabilirse de, araştırmanın eksikliğini gidermez. öyleyse araştırmayı yararlı ve konusunun yüceliğine uygun biçimde izlemek için ne yapmalı? burada örnekler uyarlamak için olduğu gibi öykünmede de işe yarayabilir. dünyaya bakış, her zaman insan duyuları önünde serili ve anlığımızın geniş alanında izlemeye elverişli olabilen görkemli görünümden başladı ve yıldızbilimle sona erdi. ahlak, geliştirilmesi ve işlenmesi sonsuz yarar ortaya koyan, insan doğasının en soylu özelliğiyle başladı ve düşünce katılığı ya da boş insanla bitti. işin en önemli bölümü, usun kullanımıyla ilgili bütün beceriksizce denemelerde, böyle sürer gider. nitekim ayakların, sık sık uygulanmakla birlikte kendiliğinden sonuç vermeyen kullanımıyla bağlantılı, sıradan bir deneyde doğrudan doğruya sergilenemeyen özelliklere değin durumu da böyle sürüp gider. ancak ne denli gecikse de, usun atmayı tasarladığı her adımın önceden düşünülmesi ve iyice gözden geçirilmiş bir yöntemin yolunda olması maksimi önemsendikten sonra, dünyanın kuruluşuna özgü yargılama büsbütün başka doğrultuya yöneldi. benzeri olmayan mutlu bir çıkış yolu buldu. bir taşın düşmesi, bir sarkacın devinimi öğelerine ve kendini ortaya koyan güçlere ayrılıp matematiksel nitelikte işlendi. sonunda, gözlem sürdükçe vazgeçmemizi gerektireceğinden korkmayacağımız, dünya yapısının o açık, daha değişmeyecek görünüşü ortaya çıktı.
bu örnek bize, kendi doğamızın ahlaka özgü yeteneklerinin incelenmesinde tutulacak yolu gösterdiği gibi benzer nitelikte iyi sonuç almamız için de umut verebiliyor. ahlaka özgü yargıda bulunan usun örnekleri elimizdedir. şimdi bunları, matematiğinki elden gelmediğinden kimyadakine benzer bir tutumla, öğelerini oluşturan kavramlara ayrıştırmak,, onlarda önceden bulunabilecek deneysel nesneyi ussaldan ayırmayı sıradan bir insan anlığında yineleyip denemek bize her ikisini de salt olarak tanıtabildiği gibi, bunu her birinin tek başına başarabileceğini de, kesinlikle gösterebilir. böylece, bir yandan daha işlenmemiş, eğitilmemiş bir kimsenin yargıda bulunma yanılgısını, bir yandan da bilgelik-taşı uzmanının yaptığı gibi doğanın yöntemsel bir araştırmasına ve bilgisine dayanmadan düş ürünü gömüler bulunduğu izlenimini uyandırarak gerçek gömüleri boş yere tüketen yüce usun ölçüsüz sıçramalarını engelleyebilir. tek sözcükle: bilim ( eleştirel olarak araştırılıp yöntemsel olarak kullanılırsa), bilgelik öğretisinden ne yapılması değil, tersine öğreticiler için herkesin gitmesi gereken bilgelik yolunu iyi ve açıkça tanınabilir nitelikte açmak ve başkalarını yanlış yola gitmekten alıkoyan bir davranış türü diye anlaşılırsa, bilgelik öğretisine varan bir dar kapı demektir. bu, bekçiliğini her zaman felsefenin üstlenmesi gereken, bir bilimdir. geniş topluluk, bu bilimin ayrıntılı araştırmasına katılmasa bile, böyle bir işlemden sonra, bu topluluk dosdoğru aydınlatabilecek öğretilere ilgi göstermelidir. sy 222-223
devamını gör...