zaman tüneli

iran'ın su krizinin ulaştığı kritik seviye, türkiye için yalnızca bir uyarı değil, aynı zamanda yönetişim krizlerinin nasıl benzer sonuçlar doğurduğuna dair çarpıcı bir örnektir. analizlerime göre, liyakatin yerini siyasi sadakatin alması ve yaygın sistem yolsuzluğu, türkiye'nin su güvenliğini ciddi şekilde tehdit ediyor. tarım sektörünün su kaynaklarının %74'ünü verimsizce tüketmesi, altyapı yatırımlarındaki yanlış planlama ve kaynak israfı, iklim koşullarından bağımsız olarak derinleşen bir krizin habercisidir.

tıpkı iran'da urmiye gölü'nün liyakatsiz yönetim ve yolsuzluk nedeniyle %90 oranında küçülmesi gibi, türkiye'nin fırat-dicle havzası da benzer yönetişim hatalarıyla karşı karşıya. türkiye meteoroloji genel müdürlüğü verilerinin gösterdiği temmuz 2025'teki %71'lik ülke geneli ve %95'lik trakya yağış azalışı, sadece meteorolojik bir olay değil, aynı zamanda uzun vadeli ve liyakate dayanmayan su politikalarının sonucudur.

istanbul'un barajlarının eylül 2025 itibarıyla %39.98 seviyesine inmesi, teknik uzmanlık yerine siyasi kayırmacılığın tercih edildiği yönetim anlayışının alarm veren göstergesidir. bu oran, bir önceki yıla göre belirgin düşüşü işaret ederken, tahran'ın teknik kapasite yerine ideolojik önceliklerle yönetilerek ulaştığı kritik durumu hatırlatmaktadır.

on yıllık periyotta yağışlardaki %27'lik azalmanın ötesinde, asıl endişe verici olan, bu krizi yönetmekle görevli kurumlardaki liyakat erozyonu ve kaynak dağılımındaki yolsuzluk iddialarıdır. iran'ın bu krizden 100 milyar doların üzerinde mali kayba uğraması, yönetişim krizinin bedelinin ne denli ağır olabileceğini göstermektedir.

türkiye'nin aynı kaderi paylaşmaması için, tarımda verimli sulama sistemlerine geçişten daha acil olan, su yönetiminde liyakati merkeze alan, şeffaf ve yolsuzluğa kapalı bir sistem inşa etmesidir. bu uyarıları dikkate almazsak, sadece su kaynaklarımızı değil, milli güvenliğimizi de tehlikeye atacak sonuçlarla karşı karşıya kalabiliriz. bu bir iklim meselesi değil, temelde bir yönetişim ve liyakat krizidir.

*** ***

türkiye'nin su yönetimi krizinin özünde, iklimsel faktörlerin ötesinde, liyakat sistemindeki aşınma, kurumsal hafızanın zayıflaması ve kaynak yönetimindeki sistematik sorunlar yatmaktadır. tarihçi prof. dr. ilber ortaylı'nın, "anadolu su medeniyetler beşiğidir, ama biz bu mirası hoyratça tüketiyoruz" uyarısı ve "kuraklık değil, plansızlık ve liyakatsizlik bizi vuruyor. suyun idaresi siyasetin değil, ehliyetin konusu olmalı" tespiti, meselenin medeniyet ve yönetişim boyutunu ortaya koymaktadır. bu çerçevede, su yönetimini siyasi kaygılardan arındırılmış, liyakate dayalı bağımsız bir kurumsal yapıya kavuşturmak; fırat-dicle havzası başta olmak üzere havza bazında entegre ve jeopolitik dengeleri gözeten bir yönetim modelini hayata geçirmek; ve tarımsal dönüşümü sağlayarak suyu verimli kullanmak acil bir zorunluluktur. ortaylı'nın "su meselesini çözemeyen devlet, bölgesinde söz sahibi olamaz" ikazını dikkate alan türkiye, su yönetimini bilim, liyakat ve strateji temelinde yeniden inşa ederek iran'ın yaşadığı türden bir krizi önleme fırsatına sahiptir.

türkiye'nin su krizinin boyutları, eğirdir gölü örneğinde olduğu kadar endişe vericidir ve ülke genelinde sistematik bir yönetişim krizine işaret etmektedir. ikinci büyük içme suyu kaynağı olan eğirdir gölü, vahşi sulama, kaçak sondaj kuyuları ve madencilik faaliyetleri nedeniyle kritik bir eşiğe gelmiş durumdadır. gölden yılda 140 milyon metreküp suyun tarımsal sulamada kullanılması, su bütçesinde telafi edilemez bir açığa yol açmaktadır. dsi'nin "kredi borcunu kapatmak için kredi çekmeye" benzeyen projeleri, sorunun teknik çözümlerden ziyade liyakatsiz yönetim anlayışından kaynaklandığını göstermektedir. bu durum, su yönetiminde popülist politikaların bilimsel yaklaşımların önüne geçtiğine dair çarpıcı bir örnek teşkil etmektedir.

su kaynakları üzerindeki yıkıcı baskı, eğirdir ile sınırlı kalmayıp tüm anadolu'yu etkisi altına almış durumdadır. iç anadolu'da tuz gölü'nün kuruması, konya kapalı havzası'ndaki yeraltı suyu seviyelerinin alarm verici düzeylere inmesi ve marmara bölgesi'nde ergene nehri'nin endüstriyel kirlilikle baş edememesi, krizin ne denli yaygın olduğunu ortaya koymaktadır. bodrum yarımadasında yaz aylarında yaşanan su kesintileri ile bursa ovası'ndaki tarımsal verimlilik kaybı, sorunun sadece kurak bölgelerle sınırlı olmadığını göstermektedir. bu coğrafi yayılım, su krizinin artık bölgesel değil, ulusal ölçekte ele alınması gereken bir mesele olduğunu kanıtlamaktadır.

hidroelektrik enerji üretimindeki plansız genişleme, ekosistemler üzerinde geri dönüşü zor tahribatlara yol açmaktadır. özellikle nehir tipi küçük hes'ler (küçük hidroelektrik santraller), dere yataklarının doğal akışını kesintiye uğratmakta ve sucul ekosistemleri parçalamaktadır. bu santrallerin lisanslandırılması sürecindeki yönetmelik ihlalleri ve çevresel etki değerlendirme süreçlerindeki eksiklikler, enerji ihtiyacı ile çevresel sürdürülebilirlik arasındaki dengenin nasıl göz ardı edildiğini göstermektedir. nehir ekosistemlerindeki bu parçalanma, sadece biyolojik çeşitlilik kaybına değil, aynı zamanda su kalitesinin bozulmasına ve yeraltı suyu besleniminin azalmasına da neden olmaktadır.

su yönetimindeki bu çok boyutlu krizin aşılması, köklü bir paradigma değişimini zorunlu kılmaktadır. su havzalarının bütüncül yönetimi, tarımsal sulamada modern tekniklerin yaygınlaştırılması ve su yönetiminin liyakati önceleyen bağımsız kurumlar eliyle yürütülmesi acil ihtiyaçlar arasındadır. eğirdir gölü'nün hoyran bölümündeki sığlaşmanın gösterdiği gibi, müdahale için zaman hızla tükenmektedir. binlerce yıldır anadolu medeniyetlerini besleyen su kaynaklarının korunması, sadece ekolojik değil, aynı zamanda kültürel ve ekonomik bir zorunluluktur. bu nedenle, su yönetiminde liyakat, şeffaflık ve bilimsellik temelinde yapılacak reformlar, türkiye'nin geleceği için hayati önem taşımaktadır.