baruch spinoza

ateist değil, panteisttir.

(bkz: hollanda)'lı (bkz: filozof)'dur.descartes'ten yararlanarak, ulaştığı akılcı bir (bkz: panteizm) felsefesi nedeniyle musevi'liği terk etmiş, bildiğimiz herşeyin, maddi olsun, manevi olsun, her yanda var olan tanrı`nın bir tezahürü olduğunu öğretmiştir.

en önemli eseri ethica olan, asıl adı benedito de espinosa olarak bilinen 1632/ 1677 yılları arasında yaşamış hollandalı filozof.
descartes'dan etkilenmiş, akılcılığın en önemli filozoflarından biri olarak kabul edilmiştir.
tanrıyı reddetmemiştir, aksine ethica'da tanrının lehine konuşur.
yine de tanrıyı bunca yazmaktan dolayı dışlanmış ve yazdıkları yasaklanmıştır.
materyalist olduğu bilinse de ateist olmadığı da bilinmektedir.
spinoza 44 yaşında ölmüştür.

doğuştan inanmak zorunda bırakıldığımız tanrı kavramını derinlemesine irdelediği
ethica adlı eseri muhakkak okunası; 1632/1677 yılları arasında yaşamış hollandalı rasyonalist/ akılcı filozofların başında gelir.

ethica'yı okuyanlar bilir;
tanrının olması için bir neden gerekir.
eğer tanrı yoksa da tanrının neden yok olduğunun kesin bir nedeni olmak zorundadır.

gerçeklerle yüzleşemediği, başa çıkamadığı için kendini mutlu edecek, iyi hissettirecek bir hayal dünyası, felsefe yaratarak kendini avutan, sorunlardan kaçan, yeryüzüne gelmiş en aptal, polyannacı filozoflardan biridir. aptal olmasaydı 45 yaşında ölmezdi.

"bize acı veren duygular, onun berrak ve kesin bir resmini çizdiğimiz anda acı olmaktan çıkar."

ethica adlı eseri başyapıtı kabul edilen hollandalı rasyonalist filozof olup 1632/ 1677 yılları arasında yaşamıştır.

ruhban sınıfından çıkan bir filozof olup yahudidir kendisi. tümden varımcıdır.

"tanımlamak öldürmektir."

iradenin sandığımız gibi bir şey olmadığını söyler. "havaya atılan bir taş düşünebilseydi, kendi isteğiyle yere düştüğünü zannederdi." ulus baker'in büyük katkıları sayesinde kendisini daha da iyi anladığım filozoftur. yazdığı etika kitabı, adeta geometri kitabı gibi, adım adım öncüller ve tamamladığı argümanlarla doludur. yazdığı kitap bile, evren anlayışıyla paraleldir, deterministik ve düzenli. spinoza, etika'nın son cümlesinde "büyük olan her şey ender bulunduğu gibi kavranması da zordur" der.

televizyonun karşısında oturmuş emre dorman'ın programını izliyordum konuk ismail hakkı aydın'dı. ismail hakkı aydın'ın retrospektif seyahatlerinin anterospektif değerlendirmelerine aşinayım anlayacağınız, anterospektif ne demek bilmesem de.

bir ara çayı püskürterek ekrana baktım;

"kant müslümandı mesela" dedi, aydın, şaşkınlıkla bakan dorman'a dönüp öyle öyle der gibi kafa salladı.

yıllar geçmiş, bu konunun - tez üzerinde besleme - açıklaması defalarca yapılmış ancak hala kant'a ısrarla müslüman diyen bir profesör televizyonda açıklama yapıyordu. dur bakalım dedim dinlemeye devam etti ve konu şaşmaz bir şekilde spinoza'ya geldi ve konfetiler eşliğinde o kaçınılmaz cümle açığa çıktı;

spinoza'nın tanrısı allah'tır.

şimdi öncelikle spinoza'nın özgür irade kavramını ele alalım ne der spinoza insanlar eylemlerinin farkındadır ancak nedenlerinin farkında değildir. bu irade konusu üzerine daha detaylı okuma yapmak isteyen arkadaşları spinoza'nın sevinci nereden geliyorkitabına yönlendirelim ve tanrı ile özgür irade kavramına bakalım.

spinoza tanrı kavramına sıklıkla değinir felsefesini kurarken çünkü tanrısal bir güç fikri felsefe için kullanışlı bir kavramdır ancak bu tanrı nasıl bir tanrıdır;

bahsettiği tanrı ne uhrevi dinlerin tanrısıdır ne de sanıldığı gibi, descartes gibilerine daha uygun düşen felsefi tanrı. tek bir cümleyle ifade edersek, spinoza tanrısı, ezeli-ebedi ve bitimsiz bir üretim kudretidir; her şeyin kendisinden çıkabildiği bir varoluşun sonsuz akışıdır.

diyor baker. dinlerin ötesinde bir tanrı anlayışı var ortada benim baker'in söylediklerine eklemek istediğim ise insan merkezli özgür irade kavramına karşı duran spinoza'nın tanrı'nın özgür iradesi üzerine fikirleri. baker'in değindiği ezeli-ebedi ve bitimsiz bir üretim kudreti tanrımız peki bu kudret iradi bir yaratıma mı sahip yoksa yaratmak zorunda olduğu için mi yaratıyor?

iradesi doğrultusunda yaratan bir tanrı peşi sıra dinleri de getirir, iradi bir eylem bir sebebe dayanır oysa spinoza'nın tanrısı iradesi ile yaratan bir tanrı değildir yaratmaktan başka şansı olmayan bir tanrıdır bitimsiz üretim kudreti ile yapmak zorunda olduğu şeyi yapıp evreni var etmektedir, tıpkı eylemlerinin nedenlerini bilmeyen insanın varolmaya devam ettiği gibi. spinoza'nın tanrısı big bang olabilir ancak allah olamaz çünkü ortada bir irade sorunu vardır.

tanrı kullanışlı bir kavram olarak hayatına devam edecek gibi görünüyor uzun yıllar boyunca. spinoza'nın tanrısı üzerine bir tartışma da ferisilik üzerinde kalacaktır her zaman.

kilisedeki utangaç femboy

spinoza'nın özgür irade konusunda diretmesi ardında, kızarmış yanaklarının altında yatan arzunun aynısı olduğuna inanıyorum. çünkü bir spinoza, onu havaya attığınız zaman konuşabilseydi kucağınıza düşmek istediğini söyler.