ömer hayyam

ömer hayyam okuyan, onu anlama gayreti içinde yola çıkan 'hayyamlaşır' kendimden biliyorum.

kendisi bilim insanı olmakla birlikte akıllara rubaileriyle kazınmış efsane şairlerden birisidir.

rubaileriyle tanınmış şairdir.

bu dünyadan başka bir dünya yok, arama;
senden benden başka düşünen yok, arama!
vaz geç ötelerden, yorma kendini:
o var sandığın şey yok mu, o yok arama!

reenkarnasyonu olduğumu düşündüğüm alim.

insanlar genelde onu sadece şair olarak bilirler. ama ömer hayyam aynı zamanda bir bilim insanıdır. rubaileri felsefi içeriklidir. müslümanların arasından çıkmış ilk panteistlerdendir. (bkz: ibnü'l arabi) yıllar sonra fazıl say kendisinin bir rubaisini paylaştığı için yargılanmıştır. eleştirel bir dörtlüktür bu.
"'ırmaklarından şaraplar akacak' diyorsun
cennet-i alâ meyhane midir?
'her mümin'e iki huri' diyorsun
cennet-i alâ kerhane midir?"

"dünya üç beş bilgisizin elinde
onlara göre her bilgi kendilerinde
üzülme eşek eşeği beğenir
hayır var sana kötü demelerinde"

ateistlerin, hakkında bahsederken dikkatli olması gereken kişilerden. zira bir çeşit müslüman zannedilebilirler.

lise müfredatında müslüman âlimler başlığı altında ismi geçen şarapçı şair.

kendisi allah ile, din ile düpedüz alay eden bir dinsiz.
nerede başarılı bir adam var ise kesin babası türktür diyen versiyonun bir başka hali.

hem sayısalcı hem sözelci ömer hayyam ın el yazmasının titanik te battığını okumuştum. ahh titanik her şeyi batırdın yok ettin.

yel eser, umutlar savrulur gider;
sensiz, bensiz kalır bağlar bahçeler;
altın gümüş nen varsa harcamaya bak!
ölür gidersin, düşmanın gelir yer.

müslüman olduğu iddia edilen inançsız bilgin.
şair ve matematikçi.
tanrı (yaratıcı, veya allah) ile artık sen ne dersen.
bayağı bir d.... geçmiştir.

bu sözleri yazan birini anlamayıp ona yakışıksız tabirlerde bulunanlara en güzel cevabı yine kendi verir aslında:

kendi içmez, içeni kınamaya bayılır,
yüzünden aldatmaca, sahtekarlık yayılır.
şarap içmiyor diye kasılıp gezer ama:
yedikleri yanında şarap meze sayılır.'
son olarak bunu da bırakayım buraya; yüreklerdeki yaralara belki merhem olur kimisinin…

amin maalouf'un semerkant kitabında tanımaya fırsat bulduğum ve hayranı olduğum rubai ustası ve düşünür.

islam'ın altın döneminde yaşayan,tam adı gıyaseddin eb'ul feth ömer ibni ibrahim el-hayyam olan iranlı matematikçi, filozof, astronom ve şair.

çoğu kişi gibi benim de semerkant kitabını okuduktan sonra ilgimi çekmiş bir insandır kendisi. hayattayken daha cok matematikci olarak tanınan hayyam, pascal üçgenini oluşturan ilk insandır. atfedilen binden fazla rubai olmasına rağmen bilinen kadarıyla 158 tane rubaisi vardır. bir arkadaşımın hediye etmesiyle okumus olduğum rubailer kitabı okunmaya değer.

şarap; gurur benliği alır hep geme
şarap çözer düğümü zor ve güç deme
şeytan bir yudum şarap işmiş olsaydı
bin kez secde ederdi her gün adem'e

ezberimdeki 91 nolu rubaisi

kendisine dinsiz diyenlere de nefi'den bir hiciv gönderelim. :)

bana kâfir demiş müftü efendi
tutalım ben diyem ona müselmân
vardıkta yarın rûz-ı cezaya
ikimiz de çıkarız onda yalan

zamanının çok ötesinde bir düşünür, şair, astronomdur. dörtlüklerinin baş karakterleri "şarap ve sevgili" konusu ancak ve ancak hayyam ile bu denli anlamlı ve hoştur.

18 haziran 1048 - 4 aralık 1131
o zamanlarda bu kadar kesin doğum ölüm tarihlerini öğrenmek neredeyse olanaksızsa da, kendisi bir takvim (celali takvimi) düzenleyici olduğundan bu bilgiye erişebiliyoruz.
onu çok seneler önce semerkant’ta okudum ama oradaki anlatının kurmaca olduğu da söylenir, zira hayyam tarafından herhangi bir aktarım yoktur doğruluğunu ispatlayıcı.
şimdi başka bir kitap okurken -papağan teoremi - birbiriyle arkadaş olmuş üç gencin farklı yollara giden öyküsüyle yeniden karşılaşmış oldum bu kez bir fransız yazar anlatımıyla :
hayyam, nizamülmülk ve hasan sabbah
üçü iyi arkadaştır, aralarından biri çıkıp şöyle der : ‘sadakat yemini edelim. aramızdan hangimiz ilk önce şöhret ve paraya kavuşursa ötekilere yardım edecek’
ilk önce şöhrete kavuşan abdulkasım (nizamülmülk) olur.
verdikleri söz uyarınca nizam, ömer’e sarayda bir görev verse de, o kabul etmez.tek istediği öğrenmeyi sürdüreceği olanakları ona sağlamasıdır. sultan, isfahan kentinde bir gözlemevi kurar ömer hayyam için .( ömer’in babası çadırcı olduğundan, çadırcının oğlu anlamına gelen bu ünvanı almıştır).
hasan saray görevini kabul eder çok da başarılı da olur. ancak sultanın yerine geçme planları yaptığı farkedilince vezir tarafından ölüm cezasına çarptırılır.ömer, hasan’ın canının bağışlanması için nizam’a gider. sabbah sürülür ve sürekli peşinde olan nizam’ın adamlarından kaçarak güvenliği fedaileriyle sağladığı alamut kalesine yerleşir.
bundan sonra sabbah’ın ilginç hikayesi başlar. çok uzun süreceğinden burada noktalayayım sabbah’la ilgili kısmı.
ömer, matematik ve astronomi ile ilgili eserler verirken bir yandan da rubailer yazar.
yapmış olduğu takvim her beş bin yılda bir gün yanılacak kadar hassastır.
on üç farklı üçüncü dereceden denklem tanımlamış ve bunları konikler yardımıyla çözmüştür.binom teoremini ve açılış katsayılarını bulan da yine hayyam’dır.
rubailerinde inanç, günah-sevap, insanlık ve devlet yönetimini özgür bir dille irdeler.

’adil davranmadıktan sonra
hacı hoca olmuşsun kaç para
hırka , tesbih , post , seccade güzel ama tanrı kanar mı bunlara

bu düşünceleriyle bin yıl sonra bile hem dost hem düşman edinir.kimi okuyup sadece zevk-ü sefa içinde bir hayatı tavsiye ettiğini algılarken, kimi de onun sorgulayacı yanını anlar ve takdir eder.

(yalnızca yüz elli sekiz rubainin ona ait olduğu bilinirken, atfedilen binlercesi de başka şairlerce yazılmıştır.)
içlerinde en sevdiğim, vedat sakman’ın şarkısında hayat bulan dizelerdir:

biz gerçekten bir kukla sahnesindeyiz kuklacı felek usta, kuklalar da biz
oyuna çıkıyoruz birer ikişer
bitti mi oyun, sandıktayız hepimiz

şuradan dinleyebilirsiniz

“dünyada akla değer veren yok madem
aklı az olanın parası çok madem
getir, sun şarabı, alsın aklımızı
belki, böyle beğenir bizi el âlem…”

rubaisi; en sevdiklerimden olan şair. matematiğe ‘x’ (şey) kavramını kazandıran bilim adamıdır aynı zamanda…

bir hayyam geçti su dunyadan

akılla bir konuşmam oldu dün gece;
sana soracaklarım var, dedim;
sen ki her bilginin temelisin,
bana yol göstermelisin.
yaşamaktan bezdim, ne yapsam?
birkaç yıl daha katlan, dedi.
nedir; dedim bu yaşamak?
bir düş, dedi; birkaç görüntü.
evi barkı olmak nedir? dedim;
biraz keyfetmek için
yıllar yılı dert çekmek, dedi.
bu zorbalar ne biçim adamlar? dedim;
kurt, köpek, çakal makal, dedi.
ne dersin bu adamlara, dedim;
yüreksizler, kafasızlar, soysuzlar, dedi.
benim bu deli gönlüm, dedim;
ne zaman akıllanacak?
biraz daha kulağı burkulunca, dedi.
hayyam'ın bu sözlerine ne dersin, dedim:
dizmiş alt alta sözleri,
hoşbeş etmiş derim, dedi.