(bkz: başkaldıran insan)
camusun okuması oldukça zor bir denemesidir. bu denemede camus başkaldırı dürtüsünün insanın doğasında var olduğunu, dünyanın anlamsızlığına başkaldırma ile belirli tarihsel koşullarda toplumu değiştirme amacıyla başkaldırıyı ayrı ayrı ele alır. kitap beş bölümden oluşur. birinci bölümde başkaldıran insanı tanımlar. " kimdir başkaldıran insan ? hayır diyen biri. ama yadsırsa da vazgeçmez; evet diyen bir insandır da , hem de daha ilk deviniminde. tüm yaşamı boyunca buyruk almış bir köle, birdenbire, yeni bir buyruğu kabul edilmez bulur. bu "hayır" ın içeriği nedir?

örneğin, "fazla uzadı bu iş" , buraya kadar evet, buradan ilerisine hayır", " çok ileri gidiyorsunuz" ya da " geçemeyeceğiniz bir sınır vardır" anlamlarına gelir. kısacası, bir sınırın varlığını kesinler bu hayır. başkaldırmışın ötekinin " fazlaya kaçtığı", hakkını bir başka hakkın kendisine karşı çıktığı, kendisini sınırladığı bir çizginin ötesine taşırdığı duygusunda da aynı sınır düşüncesini buluruz. böylece, başkaldırı edimi hem katlanılamaz bulunan bir haksızlığın kesinlikle yadsınmasına, hem de bulanık bir hak inancına, daha doğrusu başkaldırmışın"... yapmaya hakkı olduğu" izlenimine dayanır. herhangi bir biçimde , herhangi bir yerde bizim de haklı olduğumuz duygusu uyanmadıkça başkaldırı olmaz. işte bunun için başkaldıran köle aynı zamanda hem evet, hem de hayır der. sınırla birlikte, bu sınırın berisinde var sandığı ve korumak istediği şeyleri de kesinler. kendisinde de ".... çabasına değen", sakınılması gereken bir şey bulunduğunu kanıtlar inatla. bir bakıma, kendisini ezen düzene karşı, kabul edebileceğinden fazla ezilmeme hakkını çıkarır.

her başkaldırıda, haksıza karşı bir tiksintiyle birlikte, insanın kendi benliğinin herhangi bir yanına tam ve birdenbire bir katılış vardır. böylece, kendiliğinden bir değer yargısı sokar araya, ne denli nedensiz olursa olsun, tehlikeler içinde sürdürür onu. bu noktaya kadar umutsuzluk içindeydi, koşulunu haksız da bulsa kabulleniyor hiç değilse susuyordu. susmak, hiçbir şeyi yargılamıyor, hiçbir şey istemiyor sanılmasına yol açmak, kimi durumlarda da gerçekten hiçbir şey istememektir. umutsuzluksa, tıpkı saçmalık gibi, genel olarak her şeyi yargılar ve ister, özel olarak hiçbir şeyi. sessizlik iyi belirtir bunu. ama konuştuğu dakikadan sonra, hayır derken bile ister ve yargılar. başkaldıran insan, sözcüğün kökensel anlamıyla, yüz geri döner. efendinin kamçısı altında yürüyordu. işte karşı koymaktadır. yeğ tutulmayanının karşısına yeğ tutulanı çıkarmaktadır. her değer başkaldırıyı getirmez, ama her başkaldırı yönelimi bir değeri çağırır sessizce." sy 23-24

kitabın ikinci bölümünde doğa üstü başkaldırıya değinilir. " doğaötesi başkaldırı insanın kendi koşulunun ve bütün evrenin karşısına dikilmesidir. insanın ve evrenin ereklerini yadsıdığı için doğaötesidir. köle durumu içinde kendisine verilen koşula karşı çıkar, doğaötesi başkaldıransa, insan olarak kendisine verilen koşula. ayaklanmış köle benliğinde efendisinin kendisine davranışını yadsıyan bir şey bulunduğunu kesinler; doğaötesi başkaldıransa, evrence yoksun bırakıldığını bildirir. her ikisi için de yalnızca basit bir yadsıma söz konusu değildir. her ikisinde de bir değer yargısı buluruz, başkaldıran kişi işte bu değer yargısı adına yadsır durumunu benimsemeyi." insanlar herkeste herkesçe benimsenen, ortak bir değere dayanamıyorlarsa, insan için insan anlaşılmaz kalıyor demektir. ayaklanmış insan bu değerin açıkça benimsenmesini ister, çünkü sezer ya da bilir ki, bu ilke olmazsa, yeryüzünde karışıklık ve cinayet egemen olacaktır. başkaldırı edimi bir açıklık ve birlik savı olarak belirir onda. sy 37

- yaşamımızı bekleyişten bekleyişe tüketiyor ve hepimiz acı içinde ölüyoruz. sy 44

- iyiliğin ödüllendirilmediğini daha şimdiden, yeterince gördüğümüze göre, kötülüğün cezalandırılacağını nasıl söyleyebiliriz? sy 47

- sade'ın tanrı konusundaki en azından insanı ezen ve yok sayan bir tanrı düşüncesidir. sade'a göre dinler tarihinde öldürmenin bir tanrı ayrıcalığı olduğu yeterince görülür. insan ne diye erdemli olacaktır öyleyse? tutsağın ilk davranışı en uç sonuca atlamaktır. tanrı insanı öldürüyor ve yoksuyorsa, insanında benzerlerini yoksamasını, öldürmesini hiçbir şey yasaklayamaz. sy 54

- çağdaş yoksayıcılığın tarihi bu " her şeye izin vardır"la gerçekten başlar. romantik başkaldırı bu denli ileri gitmiyordu. her şeye izin olmadığını ama kendilerinin pervasız olduklarını, yasaklanmışı da yaptıklarını söylemekle yetiniyorlardı. oysa karamazovlarla öfke mantığı başkaldırıyı kendi kendisiyle karşı karşıya getirecek, onu umutsuz bir çelişki içine atacaktır. temel ayrım şuradadır : romantikler iyilik yapmaya da izinli görürler kendilerini, oysa ivan tutarlılığını yitirmemek için kötülük yapmaya çalışacaktır. iyi olma serbestliğini tanımayacaktır kendine. yalnız umutsuzluk ve yadsıma değildir yoksayıcılık, umudu kesme ve yadsıma istemidir her şeyden önce. öyle vahşicesine arılıktan yana çıkan, bir çocuğun acısı karşısında titreyen, geyiğin aslanın yanında uyuduğunu , kurbanın katili kucakladığını" gözleriyle görmek" isteyen adam, tanrının tutarlılığını yadsıyıp da kendi öz kuralını bulmaya çalışmaya başladıktan sonra, öldürmenin yasallığını benimser. öldürücü bir tanrıya başkaldırır ivan; ama başkaldırısını usa vurur vurmaz, bundan öldürme yasasını çıkarır. her şeye izin varsa babasını öldürebilir, hiç değilse öldürülmesine göz yumabilir. ölüm mahkumu koşulumuz üzerinde uzun bir düşünce, cinayetin doğrulanmasıyla sonuçlanır ancak. ivan hem idam cezasından nefret eder ( bir adamı anlatırken kızgınlıkla " başı düştü tanrının iyiliği adına" der) hem de cinayeti ilke olarak benimser. katile bütün hoşgörüler cellada hiçbir şey. içinde sade'ın rahatça yaşadığı bir çelişki ivan karamazovu boğar. gerçekten de ölümsüzlük var olsa bile, onu yadsıdığını söylemiş olmakla birlikte, sanki hiç yokmuş gibi düşünür görünür. kötülüğe ve ölüme karşı çıkmak için, ölümsüzlük gibi erdemin de var olmadığını söylemek ve babasının öldürülmesine ses çıkarmamak yolunu seçer. bile bile benimser bu ikiliği: ya erdemli ve mantık dışı ya da mantıklı ve cani olmak. öteki beni, şeytan, ivanın kulağına :" erdemli bir eylemi gerçekleştirmek istiyorsun; ama erdeme inanmıyorsun, seni sinirlendiren, kafanı karıştıran bu işte." diye fısıldarken haklıdır. sy 77-78

- insanlığa köle olmak tanrıya kulluk etmekten daha iyi bir şey değildir. öte yandan kardeşlikte komünistlerin hafta sonu görüşünden başka bir şey değildir. hafta içinde kardeşler köle olur. sy 84

- hristiyanlık dünyaya bir yön verdiği için yoksayıcılıkla savaştığını sanır, oysa yaşama düşsel bir anlam vererek gerçek anlamının bulunmasını önlediği oran da kendisi de yoksayıcıdır. sy 90

kitabın üçüncü bölümünde tarihsel başkaldırı çeşitli başlıklarda incelenir ayrıca uzunca bir marx ve komünizm eleştirisi de vardır. kral öldürücüler, tanrı öldürücüler, bireysel yıldırıcılık bölümün alt başlıklarından bir kaçıdır.

- insanın katil olunca ölmeye razı olması, bir katilin kurbanı olmamak içindir. sy 144

- goering, duruşmada, führer'e bağlılığını yadsıyor ve bu lanetli dünyada hala onur diye bir şey bulunduğunu söylüyordu. onur bazı bazı cinayetle birleşen bir boyun eğişteydi. askerlik yasası emre uymamayı ölümle cezalandırır, onuru da köleliktir. herkes asker olunca, asıl cinayet, emir öldürmeyi gerektirdiği zaman öldürmemektir. sy 219

- proleterler iktidarı askerlere ya da aydınlara, yani kendilerini köleleştirmekten geri durmayacak olan, geleceğin askerlerine vermek için dövüştüler ve öldüler. yine de bu savaş onurları oldu onların, umutlarını ve umutsuzluklarını paylaşmayı seçmiş herkesçe tanınan onurları oldu. ama bu onur eski ve yeni efendiler soyuna karşı kazanıldı. sy 257

- yalancı devrim aldatmacasının şimdi bir tanımı vardır. imparatorluğu fethetmek için her türlü özgürlük öldürülmelidir, bir gün imparatorluk özgür olacaktır. birliğin yolu tümlükten geçer o zaman. sy 274

kitabın son iki bölümünde ise başkaldırı ve sanat, başkaldırı ve öldürme , ölçü ve ölçüsüzlük üzerinden başkaldırıyı derinlemesine ele alır yazar. kitap insanlığın siyasal ve sanatsal serüveninde "başkaldırma" dürtüsüne derin bir bakış açısı getiriyor.