mustafa kemal atatürk

birinci dünya savaşı sırasında osmanlı ordusunda görev yapan atatürk; çanakkale cephesi'nde miralaylığa, sina ve filistin cephesi'nde ise yıldırım orduları komutanlığına atandı. savaşın sonunda osmanlı imparatorluğu'nun yenilgisini takiben kurtuluş savaşı ile simgelenen türk ulusal hareketi'ne önderlik etti. türk kurtuluş savaşı sürecinde ankara hükûmeti'ni kurdu, türk orduları başkomutanı olarak sakarya meydan muharebesi'ndeki başarısından dolayı 19 eylül 1921 tarihinde "gazi" unvanını aldı ve mareşalliğe yükseldi; askerî ve siyasi eylemleriyle itilaf devletleri ve onların iş birlikçilerine karşı zafer kazandı. savaşın ardından cumhuriyet halk partisi'ni halk fırkası adıyla kurdu ve ilk genel başkanı oldu. 29 ekim 1923'te cumhuriyetin ilanının akabinde cumhurbaşkanı seçildi. 1938'deki ölümüne dek dört dönem bu görevi yürüterek türkiye'de en uzun süre cumhurbaşkanlığı yapmış kişi oldu.

atatürk modern, ilerici ve laik bir ulus devlet kurmak için politik, ekonomik ve kültürel alanlarda sekülarist ve milliyetçi karakterde reformlar gerçekleştirmiştir: yabancılara tanınan ekonomik imtiyazlar kaldırıldı ve onlara ait üretim araçları ve demiryolları millîleştirildi. tevhîd-i tedrîsât kanunu ile eğitim türk hükûmetinin denetimine girdi. seküler ve bilimsel eğitim esas alındı. binlerce yeni okul inşa edildi. ilköğretim ücretsiz ve zorunlu hale getirildi. yabancı okullar devlet denetimine alındı. köylülerin sırtına yüklenen ağır vergiler azaltıldı. erkeklerin serpuşlarında ve kıyafetlerinde değişiklikler yapıldı. takvim, saat ve ölçülerde değişikliklere gidildi. mecelle kaldırılarak yerine seküler türk kanunu medenisi yürürlüğe konuldu. kadınların sivil ve politik hakları pek çok batı ülkesinden önce tanındı. çok eşlilik yasaklandı. kadınların şahitliği ve miras hakkı erkeklerinkiyle eşit hâle getirildi. benzer şekilde, dünyanın çoğu ülkesinden önce olarak türkiye'de kadınların ilkin yerel seçimlerde (1930), sonra genel seçimlerde (1934) seçme ve seçilme hakkı tanındı. ceza ve borçlar hukukunda seküler yasalar yürürlüğe konuldu. sanayi teşvik kanunu kabul edildi. toprak reformu için çabalandı. arap harfleri temelli osmanlı alfabesinin yerine latin harfleri temelli yeni türk alfabesi kabul edildi. halkı okuryazar kılmak için eğitim seferberliği başlatıldı. üniversite reformu gerçekleştirildi. birinci beş yıllık sanayi planı yürürlüğe konuldu. sınıf ve statü farkı gözeten lâkap ve unvanlar kaldırıldı ve soyadları yürürlüğe konuldu. homojen ve birleşmiş bir ulus yaratılması için türkleştirme politikası yürütüldü.

türkiye cumhuriyeti devlet demiryolları, türk hava yolları, maden tetkik ve arama genel müdürlüğü, hıfzıssıhha enstitüsü, türkkuşu, sümerbank, etibank, türk tarih kurumu, türk dil kurumu ve daha birçok kamu kurumu atatürk tarafından veya atatürk'ün desteğiyle kuruldu. millî tarım, tekstil, makine, uçak ve otomobil endüstrilerinin gelişimini destekledi. tüm bunlara rağmen atatürk'ün hedefleri ile ülkenin sosyo-politik yapısı arasındaki uçurum kapanmadı.