ilginç etimolojik bağlantılar

ingilizce salary (maaş) kelimesi latince sal/salt kelimesinden türemiş salarium sözcüğünden gelmiştir. romalı askerlere tuz almaları için verilen harçlık anlamına gelirmiş. (yiyecekleri saklayıp korumak için)

büyük kuzey savaşı sırasında kırım'da kalan isveç kralı 12. charles'ın öğrendiği türkçe kelimeler bugün isveç'te hala kullanılmaktadır.

"gavat" sözcüğü, eşlerinin başka erkeklerle yatmasına izin veren erkekler için kullanılıyor. peki, nereden geliyor ki bu sözcük? diyorsanız hikayesi şöyledir efenim.şah ı. kavat, 488-531 yılları arasında sasani imparatorluğu'nun hükümdarıydı. bir zerdüşt mezhebi olan (bkz: mazdekizm)mazdekizm'i seçen bu hükümdar, bu mezhebin lideri mazdek'e saygısını göstermek için eşinin mazdek ile yatmasına izin vermiş. o dönemden bu yana iran taraflarından bize de geçen bir sözcük haline dönüşmüş.

isveç kralı 12. charles’ın osmanlı imparatorluğuna sığındığı dönemde, ombudsmanlığı osmanlı kurumlarından esinlenerek kurması. ombudsmanlık kurumunun kurucu olan 12. charles osmanlı’nın tam olarak hangi kurumundan ilham aldığı bilinmesede divan-ı mezalim, divan-ı hümayun, divan-ı işraf, mehayif müfettişleri, veziriazam, kazasker, kadı’l-kudat, müfti, şeyhülislam, kadı, muhtesib, fütüvvet ve ahilik gibi kurumların ombudsmanlık ile ilişkili olduğu ileri sürülmüştür.

jazz kelimesinin arapçadan geldiği düşünülüyor. hicaz'dan. kelime kökeni olarak cezbe haline gelmek, dünyadan soyutlanmak gibi anlamlarda. kaynağın yalancısıyım ben de.

yayık kelimesi.
ya= yağ, yık = sallanma, yani yağ elde etmek için sallanma.

yaprak ve yorgan. ikisi de yapurmak eyleminden türemiş. yapurak-yaprak. yapurgan-yorgana dönüşmüş.

bugünkü bazı sözlükler adem’in toprak manasındaki ibranice “adamah” kelimesinden geldiğini kaydederek latince homo “insan” ve humus “toprak” kelimelerine atıfta bulunmaktadırlar.

pezevenk kelimesi eski farsça'da pejvend'den gelir. klasik farsça sözlüğünde pejvend " kapı sürgüsü ve çırpıcı tokmağı" na deniyor. yani, zevcesi olacak kadın yabancıyla içeri kapanıp zevk ile safa ile meşgul olurken kapı tokmağı gibi arkasında dikilen adam oluyor. arapça karşılığı deyyus, eski türkçe karşılığı da kurumsak oluyor.

kozmetik kelimesi grekçe ve aynı zamanda eski yunan felsefesindeki ahenkli, uyumlu anlamındaki "kosmos" sözcüğünden gelir.

ingilizce chockablock kelimesinin orijinin türkçe çok kalabalık olduğu söylenir kimilerince.
merriam webster sözlüğü göre ise chokkefull zarfı değişerek chockablock olmuştur.

denir ki arapça her soyut kelime, duygu ve düşüncenin kökeninde somut bir kelime-kök bulunmaktadır. örneğin kalp ve inkılap kelimeleri klb köklerinden türemiştir. klb kökü de dönme, değişme anlamlarına gelmektedir. kalbin kan pompalayarak vücuttaki kanı sürekli temizlemesi ve bir nevi değiştirmesi ile inkılap yani devrim/dönüşüm kelimeleri aynı köke sahiptir.

tahtakale= istanbul/fatih'te bir semtin adı. taht-el kale'den gelmektedir. kale altı demektir. bugün istanbul üniversitesinin yer aldığı bölgede zamanında sur ile çevrili bir osmanlı sarayı var imiş. etrafının sur ile çevreli olması sebebi ile "kale" yakıştırması kullanılmış. tahtakale semti de "sarayın altı, kale altı" adlandırmasıyla günümüze bu şekilde ulaşmış.

ekonomi kelimesi; "oikia" (yunanca: ev) ve "nomos" (yunanca: kural) köklerinden gelir, "ev yönetimi" anlamındadır.

ayrıca ekonominin kalkınması için tek çare cem uzan'dır. genç partiliyim genç partili... hülöğğğğğ.

üzgün ve üzüm: iki kelimenin de kökü olan "üz-" "kesmek, koparmak, kırmak" anlamlarına gelen bir fiil. hatta bir de "üzüş-" hâli var "ayrılmak (karı-koca)" anlamına gelen. yani, üzüm "dalından kesilen/koparılan meyve", üzgün ise -mecazi olarak- "(dalından) koparılmış, kesilmiş, kırılmış kimse".

en ilginçlerinden biri ırgat olabilir.
yunanca ırgatis‘in farklı bir hikayesi var.

yunanca bedenen çalışmak demek olan ergasia osmanlı’ya ırgat olarak geçmiş, sonra osmanlıca’dan yunanca’ya e(ı)rgatis (köylü/işçi) olarak evrilmiştir.
eylem olarak gelip isim olarak dönmüş kısaca.

cemre sözcüğü, dilimize arapça'dan geçmiş, ama sözcük kökeni aramiceve süryanice gamera ve akad dilinde gumaru sözcüklerine dayanıyor. türkçe kömür sözcüğü ile benzerliği dikkat çekici. tam anlamı da kor olarak düşünüldüğünde doğru adrese çıkıyor.

günümüzde kullandığımız tanrı sözü, orhun yazıtları'nda ilk okunan kelime olan tengri'den gelir. aynı zamanda bu kelime çin kaynaklarında da geçen en eski türkçe kelimelerdendir. kökenine inecek olursak teng- / dön- ve tengir-/döndür- fiilinden geldiği düşünülüyor. sondaki nazal n sesinin önündeki e sesini etkileyerek ö şekline getirmesi olağan bir durum. ayrıca anadolu' da ipi sarma işleminde kullanılan aletin adının tengirek olması ve dönerek işlevini yerine getirmesi gibi pek çok örnek var. türkler evrendeki her şeyin döngüsünün farkında olarak, bu döngünün sebebi olduğunu düşündükleri yaratıcıya "döndüren" yani tengri demekte ne kadar da güzel etmişler.

geoffrey chaucer, canterbury hikayeleri (orijinali: canterbury tales) adlı eserinde, "escape" sözcüğünü ingiliz edebiyatında ilk defa kullanan yazardır. elliot engel, 'oscar wilde nasıl oldu? & ve diğer edebiyatçıların okulda öğrenemediğiniz yaşamları' (sel yayıncılık, istanbul) kitabında 'escape' kelimesinin ortaya çıkışını şöyle anlatır:

"hac sırasında bütün hacıların kapüşonlu bol pelerin giydikleri belirtilir. haydudun biri bir hacıyı yakalamaya çalışsa bile pelerin o kadar boldur ki, kurban kolayca kurtulup kaçabilirdi. chaucer'ın hacılarından günümüze ulaşan bir ingilizce sözcük vardır: "escape". escape ex (dışında) ve capus (pelerin) sözcüklerinin oluşturduğu bir sözcüktür. yani pelerinin dışına çıkmak anlamına gelir."

çay ve tea. hemen hemen bütün dillerde aynı şekilde telaffuz edilir ve aynı anlama gelir.

çayın anavatanı çin'dir. mandarin lehçesinde ç'a, amoy lehçesinde t'e olarak kullanılır.

çayın ipek yolu üzerinden ulaştığı ülkelerde çay vb. kelimeler kullanılırken, deniz yoluyla ulaştığı ülkelerde tea vb. kelimeler kullanılmıştır. hollanda doğu hindistan şirketi (the dutch east ındia company), çin'den avrupa’ya ilk çay ihracatını yapan şirket olarak biliniyordu. böylelikle avrupalılar bu bitkiyi daha çok tea ismiyle tanıdı. aşağıda ülkelere göre söylenişini görebilirsiniz.

afrikaans : tee

arnavutça : caj (telaffuz edilen chai)

arapça : chai veya şeytan

ermenice : te

azerice : caj (telaffuz edilen chai)

bask : çay

belarusça : harbatu

bengalce / bangla : cha

bulgarca : chai

katalanca : té

çince (kanton) : cha

çince (mandarin) : cha (ikinci ton / yükselen bir tonda "a" ile telaffuz edilir)

hırvatça : caj (telaffuz edilen chai)

çek : caj (telaffuz edilen cha-i)

danca : te

hollandaca : thee

ingilizce : tea

esperanto : teo

filipinli / tagalog : tsaa

fince : tee

fransızca : le thé (erkeksi)

galiçya : té

gürcüce : chai

almanca : der tee

yunanca : tsai

haiti kreol : té

ibranice : teh

hintçe : chai

macarca : çay (çoğul: tik ağacı)

irlandalı : tae

italyanca : te (telaffuz)

izlandaca : te

endonezya dili: teh

japonca : o-cha

korece : cha

letonca : teja (telaffuz edilen tay-ya)

lüksemburgca : téi

makedonca : chaj (telaffuz edilen chai)

malay dili : teh

malta dili : te

norveççe : te

farsça : chay (çoğu bölgede belirgin chai)

lehçe : herbata

portekizce : cha (brezilya aksanıyla telaffuz edilen shah)

romence : ceai

rusça : chai

sırp : caj (telaffuz edilen chai)

slovakça : caj (telaffuz edilen chai)

slovence : caj (telaffuz edilen chai)

somali : şaah

ispanyolca : el té (erkeksi; telaffuz edilen tay)

svahili : chai (telaffuz edilen cha-i)

isveççe : te

taiwanese : de

tamilce ( sri lanka ) : çay

tayland : chah (chah yen tay buzlu çay anlamına gelir)

tibet : cha veya ja

türkçe : çay

ukraynaca : chaj (telaffuz edilen chay)

urduca : chai

(kuzey) vietnam dili: che

(güney) vietnamlı : tra (bazen telaffuz edilen cha veya ja)

galce : te

yidiş : tey

zulu : itiye

kaynak

kaynak